Ο χαμηλόφωνος λυρισμός {LF}του Χριστόφορου Λιοντάκη

Ο Χριστόφορος Λιοντάκης, ποιητής από τους πιο ενδιαφέροντες της γενιάς του 1970, αποτελεί περίπτωση δημιουργού που διαμόρφωσε με το έργο του μια φωνή η οποία μοιάζει ήπια και ισορροπημένη, στην πραγματικότητα όμως δονείται από το πάθος, την αγωνία και την ένταση του υποκειμένου να διαμορφώσει τη σύνδεσή του με τον εαυτό και με τον κόσμο. Το έργο του, σε αντίθεση με το έργο άλλων ποιητών, δεν έχει τη μορφή μιας περιοχής κρυσταλλωμένης και οριοθετημένης, αλλά ενός χώρου που παρουσιάζει την εικόνα μιας ανασκαφής. Πρόκειται, βασικά, για τη λειτουργία της ποίησής του ως ένα είδος σκαπάνης που έχει στόχο να ανασύρει από το έδαφος της εποχής κομμάτια μιας πραγματικότητας που μοιάζει να έχει χάσει τη συνοχή και τον βηματισμό της. Σύμφυτη με τη συνθήκη αυτή είναι η στιχουργία του Λιοντάκη που παρουσιάζει και εναρμονίζεται επίσης με το σχήμα ενός βηματισμού που προσπαθεί να βρει τον ρυθμό και την ακολουθία του. Ετσι θα πρέπει να εξηγηθεί αυτή η αίσθηση που αποκομίζει κανείς ότι οι στίχοι των ποιημάτων του συνδέονται μεταξύ τους σε μια κοινή προοπτική, στον ορίζοντα μιας ποίησης που θα εγγυάται – ακόμα κι αν δεν την έχει πετύχει – τη συναρμογή των μερών της ως καθρέφτισμα της συναρμογής της κοινωνικοπολιτικής συνθήκης.

Από αυτή την άποψη, ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτά η περιήγηση στις κριτικές αποτιμήσεις του έργου του οι οποίες δεν επισήμαναν μόνο την ιδιαιτερότητα της γραφής του, που μετεωρίζεται ανάμεσα σε έναν χαμηλόφωνο λυρισμό και μια σπάνια αφαιρετικότητα, αλλά και τον τρόπο χειρισμού του μύθου ως εργαλείου ερμηνείας και αποτίμησης του παρόντος. Οπως στον συλλογικό τόμο «Για τον Χριστόφορο Λιοντάκη» (σε επιμέλεια Αντώνη Καρτσάκη, εκδ. Αιγαίον).

Οι επισημάνσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη αξία και σημασία. Οχι μόνο γιατί ξεκλειδώνουν την ποίηση και την ποιητική του Λιοντάκη, αλλά και γιατί δείχνουν τη δυναμική της κριτικής να μην παραμένει στο επίπεδο της ερμηνευτικής προσέγγισης, αλλά να καθίσταται, στην κυριολεξία, κίνητρο για την ανάγνωση και για αυτήν την απολαυστική διαδικασία που ονομάζεται «επικύρωση ή διάψευση προσδοκιών». Στο σημείο αυτό ανοίγει μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με τον ρόλο και τη λειτουργία της κριτικής να αποτελεί την «τελευταία» ή την «πρώτη» πράξη σε ένα έργο με κεντρικό πρωταγωνιστή το ποίημα.

Η περίπτωση του Λιοντάκη είναι αποκαλυπτική. Γιατί ενώ η περιήγηση στις κριτικές του αποτιμήσεις αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η πρόσληψή του στάθηκε σε βασικά σημεία που καθιστούν την τεχνοτροπία του διακριτή και αναγνωρίσιμη, την ίδια στιγμή ανοίγεται σε διαπιστώσεις που επιδέχονται και επιζητούν περαιτέρω διερεύνηση και έλεγχο. Και αυτό είναι κάτι που υπόσχεται την επιστροφή στο έργο του. Την επάνοδο όλων εκείνων που, βασισμένοι σε όσα ειπώθηκαν αλλά διατήρησαν τον «ανοιχτό» τους χαρακτήρα, θα θελήσουν να εξάγουν συμπεράσματα περισσότερο σίγουρα και ασφαλή ή, έστω, συμπεράσματα που θα διεκδικούν τον δικό τους βαθμό αλήθειας και εγκυρότητας. Μπορεί, άραγε, αυτό να σημαίνει ότι η αντοχή ενός ποιητή και η επάνοδος στο έργο του είναι, πέρα από την ίδια του την ποίηση, και απόρροια της κριτικής σκέψης που άλλοτε ηθελημένα και άλλοτε αθέλητα, αφήνει κενά ή ερωτήματα που μένει να απαντηθούν; Ισως και μόνο η διατύπωση του προβληματισμού αυτού, να μπορέσει να τροφοδοτήσει τις διάφορες θεωρήσεις για τη σχέση ποίησης και κριτικής, για τον βαθμό εξάρτησης και αυτοδυναμίας τους που τόσο πολύ απασχολεί την εποχή μας.

Γαλλική ποίηση

Για τον Λιοντάκη, εν προκειμένω, εκείνο που αναδύεται με ιδιαίτερη ένταση είναι η έλξη που ασκεί η ποίησή του σε ένα είδος κριτικής που ρέπει, ασυναίσθητα ίσως, προς τη φιλολογική ανάλυση και ερμηνεία. Η επισήμανση των δεσμών του με τη γαλλική ποίηση, η διερεύνηση του ιδιαίτερου ύφους και του τόνου της ποίησής του, η ανάλυση στοιχείων του περιεχομένου αποτελούν τους δείκτες μιας διαδρομής που, μεταξύ άλλων, αναγνωρίζει στο έργο του τη δυνατότητά του να αποτελέσει αντικείμενο προς διδασκαλία. Αυτό, βεβαίως, σημαίνει ότι αναγνωρίζεται σε αυτήν, ανάμεσα στα άλλα, μια αντιπροσωπευτικότητα – η λειτουργία της ως πυρήνα και εστίας ορισμένων από τα πιο βασικά γνωρίσματα της ποίησης της γενιάς του ’70 ή «γενιάς της αμφισβήτησης», όπως προσδιορίστηκαν από τη μελέτη και την έρευνα. Το τελευταίο είναι κάτι που μένει να επιβεβαιωθεί, προκαταβολικά πάντως μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι η ποίηση του Λιοντάκη ανήκει λιγότερο στην περιοχή της αμφισβήτησης και περισσότερο στην περιοχή της αναζήτησης του εαυτού μέσα σε μια εποχή αμφισβήτησης, ακύρωσης και στέρησής του.