Οι Γκιουλενιστές, το Χιζμέτ και ο νέος ηγέτης

Ο θάνατος ενός ογδονταεξάχρονου ιμάμη, παγκοσμίως δεν θα συγκινήσει πολλούς, αλλά για την Τουρκία είναι ένα σημαντικό γεγονός. Ο Φετουλάχ Γκιουλέν, τον οποίο οι οπαδοί του τον αποκαλούσαν Χότζα Εφέντη, συνέχισε την παράδοση του Σαουντή Νουρσή (1878-1960) ο οποίος είναι ο ιδρυτής της θρησκευτικής κοινότητας των «Νουρ». Ο Σαουντή Νουρσή διώχτηκε ως εχθρός του νέου κεμαλικού κράτους, αν και ποτέ δεν κινήθηκε κατά του νέου «κοσμικού» καθεστώτος. Την ίδια πορεία ακολούθησε και ο Γκιουλέν.

Οι θρησκευτικές κοινότητες (τα τάγματα) που είναι πολύ διαδεδομένες στην Τουρκία χωρίζονται στα Ταρικάτ (Tarikat) τα οποία χρονικά πάνε πολύ πίσω και στα Τζεμαάτ (Cemaat) που είναι νεότερα και οι ηγέτες τους (οι «πνευματικοί» που θα λέγαμε στη χριστιανική παράδοση) δεν κληρονομούν την ηγεσία αλλά εκλέγονται. Ο Γκιουλέν ξεκίνησε νέος ως ένας απλός ιμάμης στη Σμύρνη και θεμελίωσε το Τζεμαάτ του που τελικά πήρε το όνομα Χιζμέτ (Υπηρεσία/Εξυπηρέτηση).

Ορισμένοι ερευνητές του δυτικού κόσμου είδαν στον Γκιουλέν ένα αναμορφωτή του Ισλάμ, έναν σύγχρονο μουσουλμάνο, έναν Λούθηρο λόγω της μεγάλης σημασίας που έδωσε στην παιδεία και ειδικά στην κοσμική παιδεία. Με την οικονομική υποστήριξη της νέας επιχειρηματικής τάξης που αναβίωνε βασικά στην Ανατολία, ο Γκιουλέν εξασφάλισε τους πόρους για να στείλει στη Δύση εκατοντάδες νέους να σπουδάσουν σε γνωστά πανεπιστήμια και που στη συνέχεια αποτέλεσαν τη διανόηση των ισλαμιστών στην Τουρκία. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επωφελήθηκε από αυτά τα μορφωμένα και ικανά άτομα για να στελεχώσει την κρατική μηχανή που είχε κληρονομήσει από τους Κεμαλιστές.

Τα χρόνια 2002-2010 ο Γκιουλέν και ο Ερντογάν συμφωνούσαν σε ένα βασικό θέμα: ήταν υπέρ της Ευρωπαϊκής Ενωσης και των αρχών της επειδή αποτελούσαν ασφάλεια κατά του κεμαλικού/στρατιωτικού καθεστώτος το οποίο ήταν κατά των ισλαμιστών που τους θεωρούσαν οπισθοδρομικούς και κίνδυνο για το κεμαλικό «κοσμικό» κράτος. Αλλά θα πρέπει να υπήρχε και μια υπόγεια αντιζηλία μεταξύ των Γκιουλενιστών και των Νακσιμπεντί – ένα Ταρικάτ του 15ου αιώνα – και στο οποίο μάλλον ανήκει ο Ερντογάν.

Η συμμαχία άρχισε να κλονίζεται το 2010 και τα γεγονότα πήραν τη μορφή δυναμικής κλιμάκωσης. Στις 17-25 Δεκεμβρίου 2013 μια επιχείρηση της αστυνομίας και της Δικαιοσύνης αποκάλυψε οικονομικά σκάνδαλα που είχαν εμπλακεί υπουργοί αλλά και κοντινοί συγγενείς του Ερντογάν. Ο Ερντογάν επέλεξε τη φυγή προς τα μπρος: διέλυσε την αστυνομία και τη Δικαιοσύνη και έφτιαξε το δικό του κράτος. Εκλεισε εκατοντάδες σχολεία και εκπαιδευτήρια των Γκιουλενιστών και τελικά τον Μάρτιο 2016 έκλεισε και τη μεγαλύτερη εφημερίδα της χώρας, τη «Ζαμάν». Το  αποτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα της 15 Ιουλίου 2016 έδωσε την ευκαιρία ή το πρόσχημα στον Ερντογάν να εξαπολύσει ένα ανθρωποκυνηγητό κατά της κοινότητας του Γκιουλέν που συνεχίζει μέχρι τις μέρες μας.
Οι οπαδοί του Γκιουλέν στην Τουρκία έχουν τελείως σιωπήσει, άλλοι σπίτι τους και άλλοι στις φυλακές. Στο εξωτερικό διατηρούν μια περιορισμένη δραστηριότητα. Οι οικονομικοί τους πόροι έχουν δραστικά μειωθεί και ορισμένοι οπαδοί διακριτικά έχουν απομακρυνθεί από την Κοινότητα, άλλοι για λόγους ασφάλειας και άλλοι επειδή δεν συμφωνούν με την εσωστρεφή λειτουργία της οργάνωσης.
Ο θάνατος του Γκιουλέν δεν θα σηματοδοτήσει το τέλος αυτής της κοινότητας. Θα υπάρξει κάποιος νέος ηγέτης.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής