Το θέατρο του Σικελιανού

Το καλοκαίρι του 1981, ο Γιώργος Μεσσάλας σκηνοθέτησε στο Ηρώδειο, για λογαριασμό του Εθνικού Θέατρου, ένα από τα ποιητικότερα θεατρικά κείμενα του σπουδαίου μας ποιητή Αγγελου Σικελιανού, τη «Σίβυλλα», με την Αννα Συνοδινού στον κεντρικό ρόλο και δίπλα της, ως συμπρωταγωνιστές, τον Νικήτα Τσακίρογλου, τον Ιάκωβο Ψαρρά και τον Στέλιο Βόκοβιτς, τιμώντας έτσι τα 30 χρόνια από τον θάνατο του ποιητή (1951). Στο κριτικό μου σημείωμα στο «ΒΗΜΑ» τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς έθετα τους προβληματισμούς μου για το πώς προσελάμβανε τότε το ευρύ κοινό τον ποιητικό λόγο εν γένει, τη φτώχεια της παιδείας μας και της εκπαίδευσης, αλλά και τα πλεονεκτήματα του θεατρικού αυτού έργου του μεγάλου μας ποιητή:

«Πόσο βαθύτερος θα ήταν ο Λόγος ενός έθνους, αν δεν ανακάλυπτε τους ποιητές του, αραιά και πού, μόνο και μόνο για να τιμήσει μιαν επέτειό τους; Φοβάμαι πως τις περισσότερες φορές η ανάδυση ενός ποιητή από τη συνωμοσία της σιωπής που τον περιβάλλει καθορίζεται περισσότερο από αισθήματα κάποιας ενοχής και λιγότερο από την επιταγή ενός χρέους. Οι τιμές στους ποιητές δεν μπορεί να είναι ένα άλλοθι για αναφορά στη μνήμη, ένα τυπικό μνημόσυνο. Ο ποιητής τιμάται, όταν βρίσκεται κάθε μέρα ζωντανός μέσα στη συνείδηση του λαού του, παρών στην παιδεία του έθνους του, πεδίο αναφοράς σε κάθε στιγμή του πνευματικού και του πρακτικού βίου. Αν ο λόγος του ποιητή δε διαρρέει τον καθημερινό βίο, την κοινή γλώσσα, αν δεν μπολιάζει το ήθος της ημέρας, όταν αναφέρεται ευκαιριακά, καταντά ιδιότυπος λόγος, μουσείο, απρόσιτο και αξιοπερίεργο κατασκεύασμα, άλλοτε μυθικό, άλλοτε απωθητικό, μοναχικό, περίκλειστο, άβατο, επισκέψιμο μόνο από τους μυημένους, τους εκλεκτούς και τους ιδιόρρυθμους.

Ο Σικελιανός άρδευσε  την ελληνική συνείδηση μισόν περίπου αιώνα, γεώργησε τη γλώσσα που παρέλαβε από τους ποιητικούς του προγόνους με συνέπεια και ευαισθησία άκρα. Συγκρότησε ένα όραμα για τον κόσμο που μόνον οι κοντόφθαλμοι και ανιστόρητοι του καιρού του το καταδίκασαν ως ουτοπικό και ανιστόρητο.

Οπως όλοι οι μεγάλοι ποιητές, έβλεπε πιο πέρα από τα πήλινα πόδια της εποχής του. Βιώνοντας με πάθος το παρόν, ανακάλυπτε τις βαθιές ρίζες του και ανακαλούσε τις ζωντανές δυνάμεις του λαού του να αναλάβουν την ευθύνη του μέλλοντος. Η σύνθεση που πρότεινε, ούτε ουτοπία ήταν, ούτε ποιητικό σχήμα. Τώρα, καλύτερα από κάθε άλλη φορά, ξέρουμε πως η σύλληψη του Σικελιανού ήταν και εφικτή και η μόνη λύση.

Ακούγοντας τη “Σίβυλλα” στο Ηρώδειο, ακούγοντας παλιότερα τον “Θάνατο του Διγενή”, συνειδητοποιούσα τα αδιέξοδα της παιδείας μας, την αμηχανία του πνευματικού μας βίου. Ποιοι τάχα παράγοντες, ποιες εσωτερικές ανάγκες μας έσπρωξαν να προσανατολίσουμε την πνευματική μας πλεύση πάνω στη γραμμή που ξεκινούσε από την Αλεξάνδρεια του Καβάφη, περνούσε από την αριστερή όχθη του Σηκουάνα και κατέληγε στα σκοτεινά ντόκια του Τάμεση κοντά στο Σίτυ; Γιατί το πλοίο της ποίησής μας στον Μεσοπόλεμο ακολούθησε το περιφερόμενο πτώμα του πνιγμένου Φοίνικα Φληβά; Γιατί άφησε απέξω τα ταπεινά λιμάνια του Μεσολογγίου, της Ζακύνθου, της Πρέβεζας, της Λευκάδας και της Σκιάθου; Γιατί προτιμήσαμε την “Ερημη χώρα” του Τ.Σ. Ελιοτ από τον προηγηθέντα “Αλαφροΐσκιωτο” του Σικελιανού; Τα “Τείχη” του Καβάφη από την “Ιερά Οδό” και το “Αγραφον”, τον “Φόνο στη Μητρόπολη” από τον “Θάνατο του Διγενή” και τη “Σίβυλλα”;

Στην Εθνική Αντίσταση

Ποιος είπε πως η Σίβυλλα είναι περισσότερο αντιθεατρική από τον “Φόνο στη Μητρόπολη”; Γιατί με το εξωτερικό πρόσχημα της αντιθεατρικότητας φοβάμαι ότι σκεπάζαμε την ενόχληση που μας προκαλούσε η ουσία του έργου. Υπάρχει πιο βαθύ, ουσιαστικό, αντιφασιστικό έργο από τη “Σίβυλλα”; Σχεδόν προγραμματικά αντιμετωπίζει και λύνει όλο το πρόβλημα, προμαντεύοντας τη διάρκεια του πνεύματος και της λαϊκής αντοχής πάνω στην αλαζονική αυτάρκεια της ισχύος. Το μήνυμα του Σικελιανού σαρκώθηκε ολόκληρο μέσα στην Εθνική Αντίσταση 3 και 4 χρόνια αργότερα από τη σύνθεση της τραγωδίας. Οπως και το μήνυμα του “Διγενή” σαρκώνει όλη την εμπειρία της Αντίστασης, την ελπίδα νέας ζωής και νέου ήθους.

Η Σίβυλλα είναι η ελληνική απάντηση στην αμηχανία της Δύσης. Ο Σικελιανός έσπασε το Τείχος της Σιωπής και τόλμησε να μιλήσει. Οι καιροί επέβαλαν στη φωνή του βαριά ταφόπετρα και το πληρώσαμε. Η Σίβυλλα παρέδωσε το μυστικό της στον ξωμάχο, οι κάπηλοι σφράγισαν το μυστικό και παρέδωσαν τον Τύπο στον νέο Νέρωνα. Το θέατρο του Σικελιανού είναι αγώνισμα υψηλού ήθους. Θέλω να το φωνάξω: ο Σικελιανός είναι θεατρικός συγγραφέας, ποιητής αισχύλειος. Η “Σίβυλλα” δεν είναι αντιθεατρικότερη από τις “Ικέτιδες” του Αισχύλου και είναι θεατρικότερη από τα δράματα του Κλωντέλ, του Αρτσιμπαλντ ΜακΛης, του Ντύλαν Τόμας, του Γέητς, του Ελιοτ».