Αντίστροφη μέτρηση

Δύο αδέλφια, ο μεγαλύτερος Λι και ο νεότερος Οστιν, συναντώνται έπειτα από μια πενταετία στο σπίτι της μητέρας τους, στο Λος Αντζελες, η οποία λείπει σε ταξίδι στην Αλάσκα. Ο Οστιν είναι συγγραφέας και βρίσκεται εκεί για να μπορέσει να συγκεντρωθεί απερίσπαστος – είναι παντρεμένος, με παιδιά – για να γράψει τη μεγάλη του επιτυχία, το σενάριο της ζωής του. Ο Λι είναι μια μοναχική περσόνα, περιθωριακή, ένας διαρρήκτης. Η συνάντησή τους θα γεννήσει μνήμες αλλά κυρίως συγκρούσεις, αντιπαλότητα και απωθημένα – μαζί με την ανάμνηση ενός πατέρα που κάποτε έφυγε για την έρημο. Η έλευση ενός παραγωγού του Χόλιγουντ θα οδηγήσει τα δύο αδέλφια στην απόλυτη αντιπαράθεση και την αντιστροφή των ρόλων, καθώς ο διαρρήκτης θα γίνει σεναριογράφος και ο σεναριογράφος διαρρήκτης. Το αμερικανικό όνειρο έχει πια τελειώσει…

Το έργο έκανε παγκόσμια πρεμιέρα το 1980 στο Magic Theatre του Σαν Φρανσίσκο και στη συνέχεια παίχθηκε στη Νέα Υόρκη, το Λονδίνο και σ’ όλο τον κόσμο. Τους ρόλους των δύο αδελφών έχουν κατά καιρούς ερμηνεύσει, μεταξύ άλλων, οι Μπομπ Χόσκινς, Τόμι Λι Τζόουνς, Πίτερ Μπόιλ, Τζον Μάλκοβιτς, Γκάρι Σινίζ, Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν, Ιθαν Χον. Ο Σαμ Σέπαρντ (1943-2017) αποτέλεσε μια πολυτάλαντη μορφή της σύγχρονης αμερικανικής κουλτούρας, συγγραφέας, σκηνοθέτης, σεναριογράφος και ηθοποιός. Στα έργα του, θεατρικά κυρίως, αλλά και διηγήματα και δοκίμια ζωντανεύει η Αμερική ενός γοητευτικού περιθωρίου. Οι ήρωές του συνδυάζουν καθαρά ρεαλιστικά χαρακτηριστικά με ποιητικά και σουρεαλιστικά, εμποτισμένα με μαύρο χιούμορ, ενώ το αμερικανικό όνειρο βρίσκεται πάντα κάπου κρυμμένο – σαν αφετηρία ή σαν κατάληξη. Και συνήθως γκρεμίζεται.

Η παράσταση με την υπογραφή της Ελενας Καρακούλη, μετάφραση-σκηνοθεσία-δραματουργική επεξεργασία, εστιάζει και υπογραμμίζει, ενίοτε με χιούμορ, πρώτα τις διαφορές ανάμεσα στα δύο αδέλφια για να καταλήξει, δύο ώρες μετά, σε μια αντιστροφή της κατάστασης, απολύτως κατανοητή και ενταγμένη στη ματιά του συγγραφέα και της ζωής. Ξεκινώντας απ’ την εμφάνιση, τον τρόπο ομιλίας, και τη συμπεριφορά η σκηνοθέτις φέρνει στη σκηνή έναν τυπικό, σχεδόν υποχόνδριο και καλοντυμένο Οστιν, απέναντι σ’ έναν ατημέλητο, σχεδόν άξεστο, Λι. Οι δυο τους μοιράζονται τη σκηνική εμπειρία που τους οδηγεί, βήμα-βήμα, σε μια «αποκάλυψη», καθώς η μετωπική τους σύγκρουση δεν είναι τίποτε άλλο από την αποδοχή της ταυτότητάς τους. Κανένας δεν είναι αυτό που φαίνεται. Η συνάντηση των δύο αδελφών θα ανατρέψει τα δεδομένα. Η Καρακούλη έχοντας κατανοήσει τον κόσμο του Σέπαρντ στήνει μια ρεαλιστική παράσταση όπου η ποίηση συνομιλεί με το παράλογο του Μπέκετ (τον οποίο θαύμαζε ο συγγραφέας), ενώ ξεχωρίζουν οι ερμηνείες με τον ιδιαίτερο εξπρεσιονιστικό τόνο. Χωρίς αυτό ν’ αλλοιώνει τους χαρακτήρες των δύο αδελφών ούτε εκείνον τον παραγωγού που εισβάλλει για να πυροδοτήσει την ήδη εύθραυστη ισορροπία. Με τη συμβολή της ζωντανής μουσικής και των ήχων τα δύο αδέλφια εξουθενώνονται μέχρι να φτάσουν στη λύτρωση – γιατί ο αδελφικός ανταγωνισμός είναι πάντα εκεί. Και η έλευση της μάνας – λίγο πριν από το τέλος – έρχεται να επιβεβαιώσει όλα όσα προηγήθηκαν.

Οι ερμηνείες

Νίκος Ψαρράς και Μάρκος Παπαδοκωνσταντάκης κερδίζουν, καταρχάς, το στοίχημα της συγγένειας: με τρόπο σχεδόν υπόγειο «συνδέονται» και σχεδόν «μοιάζουν». Ο Ψαρράς σκιαγραφεί με τρόπο σαφή και καθαρό τον Λι, που διαγράφει μια ενδιαφέρουσα ερμηνευτική πορεία, με ρυθμό και συνέπεια. Ο Παπαδοκωνσταντάκης, απ’ την άλλη, οδηγεί τον ρόλο του Οστιν με μια διαρκώς αυξανόμενη «ταχύτητα» ως την τελική έκρηξη, αποδεικνύοντας ότι διαθέτει ψυχικές και σκηνικές αντοχές – και πολλά να δώσει. Η μάνα της Αλεξάνδρας Παντελάκη ορίζει με τον τρόπο της τη ρίζα τους, το καλό και το κακό. Ενώ ο Νέστορας Κοψιδάς εκφράζει με ευφάνταστο τρόπο την εκδοχή του παραγωγού.

Οι 4 δεκαετίες της Πόρτας

Το 1984 η Ξένια Καλογεροπούλου ιδρύει την Πόρτα – μαζί και τη Μικρή Πόρτα. Το 2004 καταπιάνεται με τον εκπαιδευτικό τομέα, δημιουργώντας σεμινάρια για παιδιά, θεατρολόγους και δασκάλους, τα οποία στη συνέχεια αυτονομήθηκαν και γέννησαν το  Εργαστήρι Θεάτρου με το όνομα της ιδρύτριάς του. Το 2014 τη διεύθυνση της Πόρτας αναλαμβάνει ο  σκηνοθέτης Θωμάς Μοσχόπουλος, σταθερός συνεργάτης επί χρόνια της Καλογεροπούλου, η οποία του έδωσε το χρίσμα και τη σκυτάλη. Σήμερα, που είμαστε αισίως στο 2024, η Πόρτα κλείνει τα 40 της χρόνια και μαζί ο Μοσχόπουλος την πρώτη του δεκαετία στο τιμόνι του θεάτρου της οδού Μεσογείων.

Εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον αυτή η τελευταία δεκαετία της Πόρτας, καθώς μέσα από τα έργα και τις παραστάσεις, τους συνεργάτες και τους ηθοποιούς, πρότεινε ουσιαστικά ένα θέατρο έξω από τα αναμενόμενα στερεότυπα τόσο του ελεύθερου θεάτρου όσο και του λεγόμενου σύγχρονου και πειραματικού. Κι έδωσε το στίγμα της. Θυμίζω κάποια από τα έργα: «Λίλιομ», «Μότζο», «Σκοτεινές γλώσσες», «Η Δίκη του Κ.», «Καντίντ ή η Αισιοδοξία», «Φαρενάιτ 451», «Top Girls», «Ο γιατρός της τιμής του», «Πόσο κοστίζει να ζεις».

Με δυσκολίες, αναποδιές ακόμα και οικονομικά αδιέξοδα, ο Μοσχόπουλος, κατάφερε να επιβάλει ένα θέατρο ουσίας κι ένα ρεπερτόριο έξω από τα συνηθισμένα, χωρίς ονόματα και φίρμες. Και να συνεχίσει την παράδοση προσθέτοντας ονόματα νέων ηθοποιών στη μακρά λίστα εκείνων που ξεκίνησαν την πορεία τους στην Πόρτα, ξεχώρισαν και σήμερα ανήκουν στο δημιουργικό θεατρικό σύμπαν της χώρας.

Η φετινή σεζόν δεν θα μπορούσε να εορτασθεί καλύτερα, έστω ατύπως, παρά με την επιλογή ενός θεατρικού συγγραφέα κι ενός έργου που καθόρισαν, όσο κανένα άλλο(;), τον 20ο αιώνα: Σάμιουελ Μπέκετ και «Περιμένοντας τον Γκοντό» σε σκηνοθεσία του Θωμά Μοσχόπουλου με μια ομάδα ηθοποιών της νεότερης γενιάς (πρεμιέρα 15/11). Παράλληλα στη Μικρή Πόρτα θα επαναληφθεί, για δεύτερη χρονιά, «Το νησί των θησαυρών» του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον.