Οταν ο Μπρέζνιεφ «έκοψε» το πετρέλαιο στον Χόνεκερ

H χώρα τις ρίζες της οποίας ιχνηλατεί η ιστορικός Κάτια Χόγερ δεν υπάρχει πια. «Γεννήθηκε» στις 7 Οκτωβρίου 1949 και ενσωματώθηκε στο αντίπαλο δέος της το 1990. Στο βιβλίο «Πέρα από το Τείχος», που αναμένεται από την επόμενη εβδομάδα (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφ. Νίκος Ρούσσος), η συγγραφέας προσφέρει ένα καλειδοσκοπικό πανόραμα της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Ξεκινώντας από την πικρή εμπειρία των γερμανών μαρξιστών που εξορίστηκαν από τον Χίτλερ, παρακολουθεί την πορεία του κράτους που θα δημιουργούσαν, πρώτα υπό το άγρυπνο μάτι του Στάλιν και στη συνέχεια με έναν ολοένα και πιο χαρακτηριστικό γερμανικό τρόπο. «Αντλώντας υλικό από συνεντεύξεις, επιστολές και αρχεία, το βιβλίο αυτό δίνει χώρο σε πολλές και διαφορετικές φωνές ανθρώπων από την Ανατολική Γερμανία», γράφει η ίδια στην εισαγωγή. «Οι ιστορίες της ζωής τους αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της διήγησής μου για το κράτος το οποίο διαμόρφωσαν και από το οποίο διαμορφώθηκαν. Στα άτομα που παραχώρησαν συνεντεύξεις περιλαμβάνονται πολιτικοί όπως ο Εγκον Κρεντς, ένας από τους τελευταίους ηγέτες της ΛΔΓ, και διασκεδαστές όπως ο ποπ τραγουδιστής Φρανκ Σέμπελ. Στην πλειονότητά τους πρόκειται για ανθρώπους χάρη στους οποίους λειτουργούσε το κράτος: από δασκάλους, λογιστές και εργάτες σε εργοστάσια μέχρι αστυνομικούς και συνοριοφύλακες». Το «Βιβλιοδρόμιο» προδημοσιεύει σήμερα ένα απόσπασμα.

Δ.Δ.

Κριμαϊκή Χερσόνησος, 3 Αυγούστου 1981. Ο Έριχ Χόνεκερ πάντα περνούσε καλά όταν επισκεπτόταν τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ στη θερινή κατοικία του. Δεν είχε καμία απολύτως σχέση με τη λιτή ατμόσφαιρα του Ανατολικού Βερολίνου ή τις πομπώδεις δεξιώσεις στη Μόσχα. Στην Κριμαία οι επισκέπτες αντίκριζαν φοίνικες που λικνίζονταν απαλά στο ζεστό καλοκαιριάτικο αεράκι, το οποίο κουβαλούσε τους ήχους και τις οσμές της θάλασσας. Το ποτό έρεε ελεύθερα. Οι συναντήσεις αυτές είχαν γίνει μια οικεία ιεροτελεστία. Κάθε χρόνο ο Σοβιετικός ηγέτης αποσυρόταν στο χωριό Ορεάντα, στο νοτιότερο άκρο της χερσονήσου.

Η έπαυλή του στα παράλια του Εύξεινου Πόντου βρισκόταν μέσα σε ένα μεγάλο κτήμα και περιλάμβανε πισίνα – ιδανικό μέρος για να εντυπωσιάζονται και να νιώθουν άνετα οι ξένοι επισκέπτες. Το 1971 ο Μπρέζνιεφ είχε πάει εκεί για κολύμπι με τον καγκελάριο της Δυτικής Γερμανίας, Βίλι Μπραντ, ο οποίος, σύμφωνα με τον Βλαντιμίρ Μουσελιάν, τον προσωπικό φωτογράφο του Σοβιετικού ηγέτη, είχε αρκετό θάρρος ώστε να του δανειστεί ένα μαγιό. Το 1974 ο Μπρέζνιεφ διοργάνωσε εκεί πλουσιοπάροχα δείπνα για τον Αμερικανό πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον. Η Ορεάντα ήταν ένα ευχάριστο μέρος που ξυπνούσε ιστορικές μνήμες, καθώς βρισκόταν κοντά στο Ανάκτορο της Λιβάντια, την κομψή κατοικία των Ρομανόφ όπου το 1945 είχε διεξαχθεί η Διάσκεψη της Γιάλτας. Η Κριμαία προέβαλλε μια εικόνα της Σοβιετικής Ένωσης ως παγκόσμιου παίκτη που αισθάνεται απόλυτη άνεση.

Ενώ οι Δυτικοί πολιτικοί απολάμβαναν περιστασιακά μόνο τη φιλοξενία του Μπρέζνιεφ, οι ηγέτες των αδελφών σοσιαλιστικών κρατών προσκαλούνταν στην Κριμαία κάθε χρόνο από το 1971 και μετά. Ο Χόνεκερ θεωρούσε ότι αυτές οι «συναντήσεις σε φιλικό, ανοικτό και δημιουργικό κλίμα» αποτελούσαν «εξαιρετικές ευκαιρίες για ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών με αναλυτικό και μη συμβατικό τρόπο, έτσι ώστε να είναι δυνατός ο συντονισμός των σχεδίων για το μέλλον».

Η ενδέκατη αυτή συνάντηση ανάμεσα στους δύο άνδρες τον Αύγουστο του 1981 ήταν διαφορετική. Ο Μπρέζνιεφ, 74 ετών πια, δεν ήταν πλέον σε θέση να παραστήσει τον ευχάριστο οικοδεσπότη. Η ταραχώδης δεκαετία του 1970 τον είχε τσακίσει διανοητικά και σωματικά. Η οικογενειακή ζωή του είχε φτάσει σε τέτοια επίπεδα τοξικότητας ώστε σκεφτόταν να χωρίσει τη γυναίκα του και να αποκληρώσει τα παιδιά του. Το γεγονός ότι έπνιγε τον καημό του στο αλκοόλ απλώς επιδείνωνε την κατάθλιψή του. Ταλαιπωρημένος από εξοντωτική αϋπνία και ανήμπορος να βρει έστω και προσωρινή ανακούφιση από τα βάσανά του, άρχισε να εξαρτάται από τα ηρεμιστικά. Ο Σοβιετικός ηγέτης ήταν από καιρό υπέρβαρος, ενώ ήταν και επί χρόνια μανιώδης καπνιστής. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 οι αδιάκοπες οικονομικές κρίσεις της Σοβιετικής Ένωσης είχαν ως αποτέλεσμα να συσσωρεύονται ανυπέρβλητα πολιτικά προβλήματα πάνω στα προσωπικά του. Ανήμπορος να βρει καταφύγιο στην οικογενειακή του ζωή, ο Μπρέζνιεφ τελικά λύγισε κάτω από όλη αυτή την πίεση. Υπέστη μια σειρά από ελαφρά εγκεφαλικά, τα οποία ακολούθησε μια καρδιακή προσβολή το 1975 και ένα ακόμα, πιο σοβαρό, εγκεφαλικό το ίδιο έτος. Παρά την επιδείνωση της υγείας του ο άρρωστος ηγέτης δεν είχε στιγμή ανάπαυλας. Φοβούμενες την πολιτική αναταραχή που θα συνόδευε μια μάχη για την εξουσία, οι σοβιετικές ελίτ αποφάσισαν να κρατήσουν τον ετοιμόρροπο γέροντα στη θέση του. Διάφορες πολιτικές πρωτοβουλίες προετοιμάζονταν παρασκηνιακά, και ένας Μπρέζνιεφ κανονικό φάντασμα του εαυτού του εμφανιζόταν σχεδόν σηκωτός σε επίσημες εκδηλώσεις προκειμένου να τις ανακοινώσει. Δημοσίως ο ηλικιωμένος άνδρας φαινόταν άψυχος και απαθής. Ο Ανατολικογερμανός διερμηνέας και πολιτικός Βέρνερ Ιμπερλάιν, ο οποίος τον είδε τον Φεβρουάριο του 1981, θυμόταν πόσο είχε σοκαριστεί βλέποντας «έναν ξεμωραμένο γέρο, τον οποίο είχαν λίγο πολύ στήσει όρθιο οι γιατροί του ειδικά για αυτό το κομματικό συνέδριο. Στις συζητήσεις του με τον Χόνεκερ διάβαζε κάθε λέξη από ένα χαρτί».

Έξι μήνες αργότερα που ο Χόνεκερ τον συνάντησε στην Κριμαία, ο Σοβιετικός ηγέτης ήταν ένα απολειφάδι του πάλαι ποτέ φίλου και συμμάχου του. Ο Χόνεκερ απελπίστηκε με την αδυναμία του Μπρέζνιεφ να λάβει υπόψη του τις ανησυχίες του. Ο Μπρέζνιεφ απήγγειλε μηχανικά το ποίημά του: η Σοβιετική Ένωση έπρεπε κατά το ορατό μέλλον να φροντίσει τις δικές της οικονομικές υποθέσεις και η ΛΔΓ δεν θα μπορούσε πια να βασίζεται στις σοβιετικές πιστώσεις. Ακόμα χειρότερα, δεν μπορούσε να εγγυηθεί ότι ο εφοδιασμός με πετρέλαιο θα παρέμενε σταθερός. Το πλήγμα για τον Χόνεκερ ήταν τεράστιο. Η χώρα του είχε βασιστεί στην ετήσια παράδοση 19 εκατομμυρίων τόνων πετρελαίου, όπως προέβλεπε η σχετική συμφωνία με τη Σοβιετική Ένωση.

… Η μόνη βιώσιμη εγχώρια πηγή ενέργειας της Ανατολικής Γερμανίας ήταν ο λιγνίτης, ο οποίος ήταν περιβαλλοντικά καταστροφικός, τεχνολογικά παρωχημένος και οικονομικά ασύμφορος. Τα τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου της ΕΣΣΔ στην περιοχή των Ουραλίων, τη Σιβηρία, το Καζακστάν και το Τουρκμενιστάν φάνταζαν κάποτε ως η ιδανική λύση για τη μακροπρόθεσμη κάλυψη των ενεργειακών αναγκών ολόκληρου του Σοβιετικού μπλοκ. Ο αγωγός Ντρούζμπα, που είχε αποπερατωθεί το 1964, επεκτάθηκε τη δεκαετία του 1970 έτσι ώστε να συνδέει τις πετρελαιοφόρες περιοχές της δυτικής Σιβηρίας απευθείας με τα διυλιστήρια της Ανατολικής Ευρώπης. Ένα δίκτυο αγωγών συνολικού μήκους άνω των 5.000 χιλιομέτρων αποτελούσε μια γιγαντιαία βιομηχανική προσπάθεια που παρέπεμπε σε μακροβιότητα. Έτσι, η ΛΔΓ είχε προσαρμόσει αναλόγως τη δική της οικονομία. Το 1964 άρχισε να λειτουργεί ένα τεράστιο διυλιστήριο που είχε κατασκευαστεί στο Σουίντ, κοντά στα σύνορα με την Πολωνία. Με το πετρέλαιο που παραλάμβανε οι 30.000 εργαζόμενοί του παρήγαν σχεδόν 400 διαφορετικά προϊόντα. Πέρα από τη βενζίνη, το ντίζελ και το πετρέλαιο θέρμανσης, σε αυτά συμπεριλαμβάνονταν η πίσσα και τα λιπαντικά. Ολόκληροι κλάδοι της οικονομίας της ΛΔΓ εξαρτώνταν από την παραγωγή του. Τα πολύπλοκα χημικά προϊόντα που παρασκεύαζε ήταν απαραίτητα στην κλωστοϋφαντουργία, στον αγροτικό τομέα, στην παραγωγή απορρυπαντικών και τα εργοστάσια επίπλων, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς.  Αλλά και η κατανάλωση ενέργειας στη ΛΔΓ είχε αρχίσει να βασίζεται στις εισαγωγές από τη σοβιετική Ρωσία. Το 1960 εξακολουθούσε να αναλογεί στον γαιάνθρακα το 97% της εγχώριας χρήσης ενέργειας· το 1980 το πετρέλαιο κάλυπτε πλέον το 17,3% και το αέριο το 9,1%.

Καθώς το πετρέλαιο είναι πέντε φορές πιο αποδοτικό από τον λιγνίτη σε ό,τι αφορά την παραγωγή ενέργειας, η οικονομία άρχισε να στρέφεται προς τις παραδόσεις από τη Σοβιετική Ένωση, ενώ οι επενδύσεις στον εγχώριο λιγνίτη είχαν αρχίσει να σημειώνουν πτώση. Εξαιτίας των πετρελαϊκών κρίσεων της δεκαετίας του 1970 το κόστος αυτής της διαδικασίας αυξανόταν όλο και περισσότερο –το 1980 η ΛΔΓ πλήρωνε ποσό που ισοδυναμούσε με 15 δολάρια το βαρέλι αργού πετρελαίου, έναντι 2-3 δολαρίων το 1972– και ως αποτέλεσμα έπρεπε να αρχίσουν πάλι να παράγονται μεγαλύτερες ποσότητες ντόπιου λιγνίτη. Παρ’ όλα αυτά, το αργό πετρέλαιο από τη Σοβιετική Ένωση μπορούσε και πάλι να μετατρέπεται σε σκληρό νόμισμα στα διυλιστήρια της ΛΔΓ. Τα πετρελαιοειδή τους πωλούνταν σε πολλές μη σοσιαλιστικές χώρες στην παγκόσμια αγορά, συμπεριλαμβανομένης της Δυτικής Γερμανίας. Η επιτυχία αυτής της διαδικασίας ήταν τόσο μεγάλη ώστε η Ανατολική Γερμανία έγινε μία από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων μεταξύ των μη πετρελαιοπαραγωγών χωρών. Τη στιγμή που ο Χόνεκερ μάθαινε τα ανησυχητικά νέα από τον Μπρέζνιεφ κάτω από τους φοίνικες της Κριμαίας, τα πετρελαιοειδή συνιστούσαν το 28% των εξαγωγών της ΛΔΓ προς μη σοσιαλιστικά κράτη.

Οι απεγνωσμένες ικεσίες του Χόνεκερ έπεσαν εις ώτα μη ακουόντων. Ο Μπρέζνιεφ απάντησε ότι «οι παραλήπτες των αποστολών σοβιετικού πετρελαίου και πετρελαιοειδών τα μεταπωλούν στους καπιταλιστές» βγάζοντας τεράστια κέρδη. Υποστήριξε πως αυτό δεν αποτελούσε απλώς αθέμιτο οικονομικό πλεονέκτημα, αλλά και πως η σύσφιξη των οικονομικών σχέσεων με τη Δύση, ιδίως με τη Δυτική Γερμανία, προσέφερε στον ταξικό εχθρό «δυνατότητα άσκησης διαφόρων μορφών πίεσης», γεγονός που θα μπορούσε να έχει «σοβαρότατες επιπτώσεις» όπως είχε αποδείξει με «δραματικό τρόπο» η πρόσφατη κρίση στην Πολωνία. Ακούγοντας αυτά τα λόγια ο Χόνεκερ ένιωθε σαν να τον είχαν κλέψει και να του ζητούσαν και τα ρέστα από πάνω.