Το μετείκασμα της ηθογραφίας

Με τον παραπάνω τίτλο είχα δημοσιεύσει τον Μάρτιο του 1979 την κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» για την παράσταση της «Φλαντρώς» του Παντελή Χορν στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία του Ντίνου Δημόπουλου, σκηνικά του Κλεόβουλου Κλώνη και μουσική του Νικηφόρου Ρώτα, με βασικούς πρωταγωνιστές την Αλέκα Κατσέλη, τον Κώστα Καστανά, την Τιτίκα Βλαχοπούλου, τη Βιβέτα Τσιούνη, τον Γιάννη Αργύρη και τη Μαργαρίτα Λαμπρινού. Η παράσταση αυτή με το σημαντικό θεατρικό κείμενο του Χορν στην ελληνική σκηνή ακολούθησε 54 χρόνια μετά το πρώτο ανέβασμά της από τη Μαρίκα Κοτοπούλη το 1925:

«Οταν κάποτε ξεκολλήσουμε τις εύκολες ετικέτες, πίσω από τις οποίες με αστοχασιά συσσωρεύσαμε ανάκατα τα πνευματικά προϊόντα, αν αφήσουμε, με νηφάλιο νου, να αναδυθούν μέσα από τον χρόνο κάποια έργα τόλμης που νοθεύτηκαν από τον μίζερο περίγυρο, υπάρχει ελπίδα να συλλάβουμε μια γερή παράδοση που δένει τον πνευματικό μας χώρο με κρίκους γνησιότητας. Μια τέτοια ετικέτα είναι η Ηθογραφία – αφού πρώτα συκοφαντήσαμε την έννοια και την υποβαθμίσαμε, ύστερα της φορτώσαμε ένα σωρό σκουπίδια και ξεμπερδέψαμε μαζί της. Με τον καιρό, εφευρίσκοντας άλλα κριτήρια, απομονώναμε κάποιες ηθογραφίες και τις εντάξαμε σε άλλα, τάχα, είδη. Ετσι γλίτωσαν η “Φόνισσα”, “Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα”, το “Αμάρτημα της μητρός μου”. Βρήκαμε άλλες ετικέτες, κοινωνικό μυθιστόρημα, ψυχολογικό μυθιστόρημα, ποιητικός ρεαλισμός.

Στο θέατρο τα πράγματα είναι ακόμα συγκεχυμένα. Γλίτωσε η “Τρισεύγενη” εν ονόματι της ποίησης, ενώ η “Κοντέσα Βαλέραινα”, το “Φιντανάκι” και η “Φλαντρώ” σε προσωρινή ταρίχευση αναπαύονται στο φέρετρο της συκοφαντημένης ηθογραφίας. Αλλά γιατί δεν είναι ηθογραφία η “Λύκαινα” του Βέργκα, η “Τριλογία” του Πανιόλ, το “Χαμένο γράμμα” του Καρατζιάλε, ο “Θρύλος της αγάπης” του Χικμέτ, το “Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα” του Λόρκα και το “Κατσικονήσι” του Ούγκο Μπέτι; Τα δύο τελευταία συγγενεύουν τόσο πολύ με τη “Φλαντρώ” του Παντελή Χορν. Ενα έργο γερό, δυνατό και τολμηρό.

Ο Χορν είναι ένας συγγραφέας που τόλμησε, όσο κανένας άλλος, να μπάσει νέες οπτικές και νέες προοπτικές στη θεατρική θεματογραφία. Ισως να μη διέθετε τη νηφάλια ματιά του Ξενόπουλου ή τη σίγουρη τεχνική του. Εβλεπε, όμως, βαθύτερα από εκείνον· προσωπικά, μου φαίνεται πιο άντρας. Ο Ξενόπουλος έχει μια εφηβική ματιά, είναι ανήσυχος, αλλά δεν κρύβει την έμφυτη αισιοδοξία του. Ο Χορν ψυχανεμίζεται πως κάτι δεν πάει καλά στην ανθρώπινη κατάσταση, γι΄ αυτό στο βάθος του έργου του υπάρχει πολλή πίκρα και περισσότερη απελπισία. Ακόμη κι όταν γράφει την τελειότερη ελληνική κομεντί, το “Μελτεμάκι”, διακρίνεις στη γραφή του μια ταραχή, μια ρέστια, φουρτούνα κάτω από τη γαλήνια θάλασσα.

Εργο – νυστέρι

Η “Φλαντρώ” έχει δύο αριστουργηματικές πράξεις κι έναν τελειωμένο χαρακτήρα. Ο τρόπος που αναδύεται το πραγματικό πρόσωπο της ηρωίδας μέσα από τη σκηνική δράση δείχνει σοφία δραματουργική και γνώση της ψυχολογίας του βάθους. Οι ηθικολόγοι θα πουν πως είναι ένας αρνητικός και απωθητικός χαρακτήρας, πως το έργο δεν έχει κάθαρση. Θα περιγράψουν έτσι ένα μοντέρνο έργο. Κάποιοι άλλοι θα πουν πως η ηθογραφία δεν αντιπροσωπεύει το κοινό ελληνικό ήθος. Ενας λόγος για να μη συγκαταλεχτεί στον σωρό της τυπικής ηθογραφίας. Η “Μπερνάρντα Αλμπα”, τάχα, αντιπροσωπεύει το κοινό ισπανικό ήθος, έναν χρόνο πριν από τον εμφύλιο που γράφτηκε; Ενας θεατρικός χαρακτήρας πείθει ή δεν πείθει με τους εσωτερικούς κανόνες του θεατρικού παιχνιδιού. Η “Φλαντρώ” είναι ένα έργο τόλμης, γιατί είναι έργο – νυστέρι, στο βάθος είναι πολιτικό θέατρο, τόσο όσο η “Γέρμα” ή η “Μπερνάρντα” του Λόρκα.

Δύο κόσμοι συγκρούονται στο έργο του Χορν, η μάνα και η κόρη, στο πεδίο του έρωτα, διεκδικώντας την ελευθερία τους να υπάρξουν. Η κόρη αντλεί το δικαίωμα από τη σιγουριά της ηλικίας, της λογικής και της κατεστημένης ηθικής. Η μάνα υπακούει σε άλογα στοιχεία και σπάει τον ηθικό κώδικα. Ο έρωτας για την κόρη είναι κοινωνική κατάκτηση, τόλμη και δικαιωματική συνθήκη – για τη μάνα είναι κυτταρική ανάγκη, από τη ρίζα της κραυγής. Εδώ βρίσκεται η τόλμη του Χορν, η μοντέρνα ματιά που σκανδάλισε τους μικροαστούς. Εκείνη η σκηνή λίγο πριν από το φινάλε, όταν η Φλαντρώ, μόνη μέσα στο σπίτι με τους αρραβωνιασμένους, κυκλωμένη από την κοινωνία “που συσχετίζει κουτά”, πνίγοντας τους ηθικούς κώδικες στο κρασί, ξαποστέλνει την κόρη στο κατώι, κλειδώνει την πόρτα και ικετεύει τον παλιό πλάνο, τώρα υποταγμένο ανθρωπάκο Νότη Σερδάρη να την πλαγιάσει “εκεί δα στον σοφρά”, είναι η συνταρακτικότερη τραγική νότα του θεάτρου μας. Νότα βαθιάς απελπισίας για μια καταπίεση αιώνων, που στρέβλωσε την όρεξη για ερωτική πλήρωση μέσα στην τανάλια της υποταγής και των συνακόλουθων συμπλεγμάτων ενοχής.

Ποιος δεν καταλαβαίνει πως η Φλαντρώ, με τη συμπεριφορά της, πασχίζει να ανατρέψει την ιστορία; Μέσα σε αυτό το δωμάτιο, χρόνια πριν, ένας μεθυσμένος πλάνος την υπέταξε. Εκείνη η ένωση έδωσε μια κόρη που γέμισε μίσος τη μάνα, αφού στο πρόσωπό της έβλεπε τον καρπό της αδυναμίας της. Θέλοντας να ξελογιάσει τον Σερδάρη, πασχίζει τάχα να ανατρέψει τη σχέση και να υποτάξει τον νέο ξένο που διείσδυσε ή θέλει να ξυπνήσει μέσα στον πλάνο που νοικοκυρεύτηκε τον παλιό κουρσευτή;».