«Το χιούμορ είναι {LF}η άλλη όψη της οδύνης»

Ο Γιάννης Ευσταθιάδης είναι ενεργός στα γράμματα κοντά μισό αιώνα. Ευφυής και με σπάνιο χιούμορ, έχει υπηρετήσει σχεδόν όλα τα είδη του λόγου: ποίηση, διήγημα, αρθρογραφία, δοκίμιο, πεζογραφία. Πιστός λάτρης της μικρής φόρμας, παραμένει ανήσυχος και μας ταξιδεύει μέχρι τη σφαίρα του ονείρου, της ευφρόσυνης αφήγησης – που τη βρίσκεις σπάνια πλέον – και μετά πάλι πίσω στη γη. Οι εκδόσεις Μελάνι κυκλοφόρησαν πριν από λίγο καιρό μια συγκεντρωτική έκδοση με τίτλο «Ποιήματα και στιχουργήματα (1975–2021)». Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Γιάννης Ευσταθιάδης μάς μιλά για την πολυκύμαντη ζωή του, από το παρόν στο παρελθόν.

Πώς μεγαλώνει ο νεαρός Γιάννης Ευσταθιάδης; Ποια τα όνειρα, οι περιέργειες και οι συνήθειές του;

Μεγάλωσα σ’ ένα αστικό περιβάλλον, στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Κολοκοτρώνη. Ο πατέρας μου ήταν γνωστός έμπορος, πιλοποιός, με ειδικότητα στα γυναικεία καπέλα και με εκλεκτή πελατεία, ακόμα και κυρίες των τιμών από τα ανάκτορα. Ο ίδιος ήταν φιλοβασιλικός, εν αντιθέσει με τη μητέρα μου.

Γι’ αυτό έχω γράψει στο βιβλίο μου «Πορσελάνη» (2008). «Αισθάνομαι προϊόν μιας αντίθεσης σχεδόν διαλεκτικής. Αυτό συμβαίνει όταν ένα βασιλόφρον σπερματοζωάριο συναντά ένα ωάριο βαθύτατα βενιζελικό». Δεν είχα ιδιαίτερες περιέργειες, οι συνήθειές μου ήταν φυσιολογικές, και μόνο τα όνειρά μου ήταν πιο μεγάλα από την ηλικία μου. Εμαθα να διαβάζω (και μάλιστα με μεγάλη άνεση) νωρίς. Επρεπε να ήμουν τεσσάρων χρονών ή τεσσερισήμισι. Σ’ αυτό βοήθησε πολύ η μητέρα μου που μου έδειχνε το κείμενο και μου το διάβαζε δυνατά. Εγώ επαναλάμβανα με απόλυτη πειθαρχία. Τα «βιβλία» της εποχής ήταν η «Γυναίκα» και το «Ρομάντζο». Και βέβαια, έρωτας διαρκείας, τα «Κλασσικά Εικονογραφημένα». Πήγα Δημοτικό το 1952, στη Σχολή Χιλλ, οδός Θουκυδίδου, Πλάκα. Ηταν περιώνυμο παρθεναγωγείο, αλλά τότε είχαν πάρει την απόφαση να δέχονται στο Δημοτικό και αγόρια. Παρ’ όλα αυτά, δύο μόνο χρόνια είχα και έναν άλλο συμμαθητή, ενώ τα υπόλοιπα τέσσερα ήμουν μόνος με 25 κορίτσια. Αυτό συνέβαλε αποφασιστικά στο να εκτιμήσω την προσωπικότητα και την ευφυΐα των γυναικών, ασφαλώς και την ομορφιά τους! Στο Γυμνάσιο έζησα ευτυχισμένα χρόνια στο Λεόντειο Λύκειο με εξαιρετικούς καθηγητές και πολύτιμους – έως σήμερα – φίλους.

Ποιες και τι είδους ήταν οι πηγές των πρώτων καλλιτεχνικών ανησυχιών σας και τι δρόμους σάς άνοιξαν;

Στο σπίτι μου δεν υπήρχε ούτε λογοτεχνία ούτε μουσική. Ούτε βιβλία ούτε δίσκοι και πικάπ ή, έστω, γραμμόφωνο. Μόνο η Εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου και ένα κουρασμένο ραδιόφωνο. Ωσπου κάποιος φίλος του πατέρα μου (δεν θυμάμαι ποιος) μου χάρισε την τρίτομη ποιητική ανθολογία του Μιχ. Περάνθη. Αυτοί οι τόμοι άλλαξαν τη ζωή μου, ξεκίνησαν τη γοητευτική περιπέτεια της ανάγνωσης και ήταν μέρα – νύχτα κοντά μου.

Πότε και με ποιο τρόπο ήρθατε σε άμεση επαφή με τη γραφή και πώς πήρατε τελικά την απόφαση να εμπλακείτε;

Ολα ξεκίνησαν από αυτή την ανθολογία και βεβαίως από την ποίηση που αφειδώς εισέπραττα μέσα από τις πολλές σελίδες της. Δέκα ετών έγραψα το πρώτο μου ποίημα και μετά τα δώδεκα άρχισα να γράφω ποίηση συστηματικά. Παράλληλα με γοήτευε η ιδέα της δημοσιογραφίας και άρχισα να σχεδιάζω χειρόγραφες εφημερίδες και ευτύχησα στα δεκάξι μου να δουλέψω ως συντάκτης σε φύλλο ειδικού τύπου, την «Ηλεκτρεμπορική» του μέντορά μου Λούη Δάνου. Αυτό ήταν και το κίνητρο για να γράψω και να εκδώσω αργότερα δημοσιογραφικά κείμενα.

Μεγαλώνετε σε μια περίοδο μετά τον Εμφύλιο που εκβάλλει στη δικτατορία. Ποιες ήταν οι κοινωνικές προσλαμβάνουσες της περιόδου και πώς σας διαμορφώνουν;

Νομίζω πως το ποίημά μου «Μέρες του ’53» που ξεκινά με τις κυριακάτικες βόλτες μου με το πράσινο ποδηλατάκι τα λέει όλα με την κατάληξή του: «Μέρες του ’53 / και δεν ήξερα / δεν μπορούσα να νιώσω / πατρίδα μου τον πόνο σου / τη δυστυχία και τη μοναξιά σου / την πίκρα των ανθρώπων σου / δεν πρόφταινα να διαβάσω / τρέχοντας βιαστικά πάνω στο πράσινο ποδηλατάκι». Οσο για τη δικτατορία, τι να πω… Κωμικοτραγική. Τραγική ως προς το καθεστώς και τις συνέπειες, κωμική ως προς τα πρόσωπα.

Η τελευταία σας συγκεντρωτική έκδοση περιλαμβάνει 46 χρόνια ποίησης (1975-2021). Αν κάνετε μια αναδρομή, τι έχετε να θυμάστε και πότε αρχίσατε να γράφετε ποίηση;

Οπως σας είπα, άρχισα να γράφω ποίηση συστηματικά στα 12 μου χρόνια και στα 15 εξέδωσα το πρώτο μου βιβλίο. Το βιβλίο αυτό και δύο άλλα που ακολούθησαν στα 17 και στα 21 μου χρόνια είναι αποκηρυγμένα μεν, αλλά κάνουν τα χρόνια της ποιητικής ενασχόλησης (αφοσίωσης μάλλον) όχι 46, αλλά 60. Ετσι, ενώ ανήκω κι εγώ στη γενιά του ’70, άριστα θα μπορούσα να ενταχθώ στη γενιά του ’60.

Πώς εκδώσατε για πρώτη φορά; Θυμάστε την εμπειρία;

Αυτό το πρώτο βιβλίο εκδόθηκε το 1961 και είχε τίτλο «Εξι χιλιάδες μέρες», υπονοώντας πάνω – κάτω την ηλικία μου. Ηταν μια ιδιωτική έκδοση, η οποία στοίχισε 7.000 δραχμές την εποχή που ο μισθός της μητέρας μου ήταν 1.200! Το πιο σημαντικό για μένα και για το βιβλίο είναι ότι χάρη στη Νανά Καλιανέση του Κέδρου (ήμουν τακτικός πελάτης) γνώρισα τον Γιάννη Ρίτσο, ο οποίος διάβασε τα χειρόγραφά μου και με ενθάρρυνε να τα εκδώσω. Το βιβλίο αυτό πήρε αρκετές καλές κριτικές, ειδικά από τον Αγγελο Φουριώτη. Το επόμενο, που το εξέδωσα στα 17 μου χρόνια, είχε τίτλο «Εικόνες από μία έκθεση» και – απίστευτο – πήρε μία ψήφο από την επιτροπή για το σημαντικό τότε Βραβείο των Δώδεκα. Ακολούθησε το τρίτο αποκηρυγμένο και πιο μοντέρνο στη γραφή βιβλίο μου «Ο Ιγνάτιος». Η πρώτη συλλογή που με εξέφραζε εκδόθηκε οκτώ χρόνια αργότερα, και μάλιστα από τις εκδόσεις Ικαρος, και έτυχε εξαιρετικής υποδοχής, κριτικής και επιστολικής!

Ποιες ανησυχίες σάς έσπρωξαν να ασχοληθείτε με την πλειονότητα των ειδών του λόγου;

Εως το 1998 έγραφα μόνο ποίηση. Το τελευταίο ποίημα που έγραψα τότε ήταν ο αποχαιρετισμός στον μικρό μου γιο που πέθανε στα 25 του χρόνια. Εκτοτε στράφηκα συστηματικά στην πεζογραφία. Παράλληλα, η αγάπη μου για τη μουσική με οδήγησε στα μουσικά μου δοκίμια και η αγάπη μου για τη γεύση στα γαστρονομικά μου κείμενα. Ακόμα, η σχέση μου με δημοσιογράφους και εκδότες οδήγησε την πένα μου και σε άρθρα και χρονογραφήματα. Και βέβαια ασχολούμαι συστηματικά, 20 χρόνια τώρα, με τη ραδιοφωνική παραγωγή στο Τρίτο, όπου και εκεί όλα ξεκινούν από το κείμενο. Παρ’ όλα αυτά, δεν έχω γράψει ως τώρα μυθιστόρημα! Θα δούμε…

Τι σας τράβηξε κυρίως στη μικρή φόρμα;

Σίγουρα η καταγωγή των πεζών μου από την ποίηση (τα ποιήματά μου είναι συνήθως μικρά και σύντομα, και γενικώς η ποίηση δεν έχει – πλην εξαιρέσεων – μεγάλη έκταση). Αλλά αποφασιστικό ρόλο έπαιξε σ’ αυτό και η επί δεκαετίες επαγγελματική μου σχέση με τη διαφήμιση. Ξέρετε, η διαφήμιση είναι μια διαρκής άσκηση λακωνικότητας. Σε ένα καρέ πρέπει να γράψεις ένα πλήρες κείμενο ή σε 30” να αφηγηθείς μια ιστορία. Παιχνίδι με τις λέξεις, αλλά με τις λιγότερες λέξεις. Ομως με μία προϋπόθεση για τον συγγραφέα: να μην αφήσει την ευκολία της διαφήμισης να εισχωρήσει στη γραφή του. Γιατί η διαφήμιση μπορεί να επηρέασε την τέχνη – ιδίως τη ζωγραφική –, αλλά δεν είναι τέχνη. Είναι εμπορική επικοινωνία.

Συναντήσατε δυσκολίες όταν αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τη συγγραφή και την κειμενογραφία στη διαφήμιση; Θέλω να πω ότι δεν ήταν και επαγγέλματα που είχαν βάρος στην ελληνική κοινωνία τότε.

Δεν έχετε άδικο. Ηταν τότε ένα επάγγελμα λίγο πρωτόγονο και αυτοσχεδιαστικό. Με το πέρασμα του χρόνου και τις νέες διεθνείς μεθόδους εξελίχθηκε, απέκτησε ακόμα και επιστημονικές προεκτάσεις, και απογειώθηκε, κυρίως με την ψηφιακή εκδοχή του. Πάντως, και παλιά πολλοί συγγραφείς δούλεψαν ως κειμενογράφοι στη διαφήμιση. Θυμίζω τον Καραγάτση και τον Δήμου, τον Γκούφα και τον Ποντίκα, τον Χαριτόπουλο, την Παμπούδη, τον Μπλάνα, τον Λάζαρη, τον Γκανά…

Η ποίηση και η μουσική, οι δύο μεγάλες σας αγάπες, τι ρόλο έπαιξαν στη ζωή σας;

Γνώρισα τη μουσική – εννοώ την κλασική μουσική – έφηβος, από τον στενό μου φίλο και σήμερα διάσημο συνθέτη Γιώργο Απέργη. Για μένα ήταν μια αποκάλυψη, ένα στοιχείο που συνοδεύει όλη τη ζωή μου με απόλυτα μοναδικό τρόπο. Και συνδυάζει αρμονικά κάθε μεγάλη μουσική: από την κλασική στην ελαφρά, από το ρεμπέτικο στο μιούζικαλ, από την οπερέτα στο γαλλικό τραγούδι. Αλλά επιζητώ πάντα την ακροαματική αυτοτέλεια. Ποτέ μουσική όταν γράφω ή όταν κάνω κάτι άλλο. Η μουσική, μόνο με μουσική. Για την ποίηση τι να πω… Η άλλη μεγάλη μου αγάπη. Από το «τότε» έως το «πάντα». Αλλωστε, η ποίηση είναι μια άηχη μουσική.

Σε μια Ελλάδα όπου ο πολιτικός λόγος κυριαρχούσε, εσείς καταθέσατε μια πιο παιγνιώδη σκέψη. Ειρωνική πολλές φορές και με χιούμορ. Πώς καταλήξατε εκεί, δεν σας φόβισε κατά κάποιο τρόπο;

Το χιούμορ έχει τη χαρακτηριστική ιδιότητα να ξεχωρίζει και να προκαλεί ενδιαφέρον ακόμα και σε μικρή ποσότητα. Το λέω αυτό γιατί όλη η ποίησή μου και σχεδόν όλη η πεζογραφία μου είναι άσκηση μοναξιάς, θλίψης, ακόμα και συχνά με ψήγματα πένθους. Εντούτοις, τα ειρωνικά στιχουργήματά μου, κάποιοι δημοσιογραφικοί αφορισμοί και κάποιες χιουμοριστικές «συνταγές» του Απίκιου, κλέβουν την παράσταση – και την κάνουν γελαστική. Δεν πειράζει… Εγώ βλέπω (και χειρίζομαι) το χιούμορ σαν την άλλη όψη του άλγους και της οδύνης.

Η έλξη σας για τη γαστρονομία και ο θρυλικός Απίκιος πώς προέκυψαν;

Η αγάπη μου για το καλό φαγητό παιδιόθεν – μεγάλωσα με σπουδαίες μαγείρισσες γιαγιά και μητέρα – ήταν η αιτία. Αφορμή, όμως, στάθηκε ένα καταπληκτικό βιβλίο – οδηγός που μου χάρισε η γυναίκα μου. Προσπάθησα να δω το θέμα στοχαστικά και ν’ αναδείξω την πνευματικότητα και την κοινωνικότητα της τροφής. Εγραψα για πάνω από 20 χρόνια με το ψευδώνυμο Απίκιος, όνομα του ρωμαίου γευσιγνώστη και συγγραφέα, ο οποίος γεννήθηκε το 25 π.Χ. Οφείλω πάντως να πω ότι, για μένα, η γαστρονομική γραφή ήταν ανέκαθεν προσχηματική γραφή. Εγραψα κείμενα σοβαρά, κάποτε στοχαστικά, για ένα θέμα ταπεινό, μια ιδιαιτερότητα στην καθημερινότητα. Και βέβαια – αδυναμία μου – διά της γεύσεως θέλησα να μιλήσω και πάλι για την αγαπημένη μου μνήμη.

Ποια είναι τα κύρια υλικά σας όταν γράφετε;

Η μνήμη είναι το βασικό υλικό της έμπνευσής μου. Θυμάσαι και γράφεις. Μάλιστα, όσο πιο αχνά θυμάσαι, τόσο πιο καλά γράφεις. Η σκιά στη μνήμη γίνεται φως στο κείμενο. Θα ανέφερα επίσης την επινόηση: επινόηση προσώπων, επινόηση χώρων, επινόηση στιγμών, επινόηση διαλόγων, αν και πάντα οι επινοημένοι ήρωες είναι φορείς των δικών μας συναισθημάτων. Αναφέρω επίσης την παρατήρηση – ειδικά για την πεζογραφία. Κάθε μικρό συμβάν, κάθε λεπτομέρεια στη ζωή που περνά από τα μάτια ή τα αφτιά μας, για τον συγγραφέα μπορεί να είναι πηγή έμπνευσης και ιδέας.

Ποιες είναι οι συγγραφικές σας συνήθειες; Πότε γράφετε και πώς;

Γράφω πάντα σε μεγάλο χαρτί Α3 με στιλό – μαρκαδόρο. Το κυριότερο, γράφω πάντα βράδυ, όχι τόσο γιατί ο χρόνος με βολεύει, αλλά γιατί με οδηγεί καλύτερα το φως της λάμπας. Θέλω γύρω μου να είναι όλα σκοτεινά και μόνο ο λαμπτήρας να συνομιλεί με το χαρτί μου. Εχω κάπου γράψει: Ο λαμπτήρας και όχι το φυσικό φως ταιριάζει στην τέχνη της επινόησης.

Τι σας έλειψε περισσότερο από τη ζωή κατά τη διάρκεια του δημιουργικού σας βίου και με τι ευτυχήσατε περισσότερο;

Μου έλειψε ο μικρός μου γιος. Ολα τ’ άλλα είναι άνευ σημασίας, ακόμα και τα σημαντικά. Οσο για την ευτυχία, δεν είχε υλικό πρόσωπο, αλλά ανθρώπινο: έρωτας, σχέσεις, επικοινωνία.

Πώς βλέπετε την ταχύτατη έλευση της τεχνητής νοημοσύνης; Τι σας φοβίζει;

Ολα αλλάζουν ταχύτατα. Προστίθενται συνεχώς νέες τεχνικές και, άρα, προοπτικές σε επινοήσεις, εφαρμογές, υλοποιήσεις. Αυτό δεν με φοβίζει. Είναι φυσική συνέπεια του χρόνου που περνά και μας εξελίσσει. Δεν είμαι εξοικειωμένος με την τεχνητή νοημοσύνη ούτε με τους αλγόριθμους. Αλλωστε, γενικώς οι αριθμοί μού προκαλούν άλγος! Αλλά αυτό είναι άνευ σημασίας. Το μόνο που με φοβίζει είναι μια ενδεχόμενη απώλεια της φυσικής μου νοημοσύνης!