«Μια βαθιά ματιά στον άρρωστο ψυχισμό των ισχυρών»

Με μια μεγάλη διεθνή συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ του Εξ ντε Προβάνς και την Εθνική Οπερα του Παρισιού, ανοίγει τη νέα καλλιτεχνική σεζόν η Εθνική Λυρική Σκηνή. Πρόκειται για τα δύο σπουδαία έργα του Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και «Ιφιγένεια εν Ταύροις», τα οποία παρουσιάζονται από τις 10 Οκτωβρίου σε μία ενιαία παράσταση υπό τη σκηνοθεσία του μεγάλου Ντμίτρι Τσερνιακόφ. Επιχειρώντας να φτάσει στον πυρήνα της κατάρας των Ατρειδών, η παράσταση αγγίζει τον κύκλο της ατελείωτης βίας μέσω του δραματικού ύφους της μουσικής.

«Και οι δύο όπερες του Γκλουκ είναι στη γλώσσα του 18ου αιώνα, μια γλώσσα που συνηθίζω να μιλάω στη μουσική και μου είναι πολύ οικεία. Με την ορχήστρα προσπαθούμε να δουλέψουμε πάνω σε αυτήν γιατί το στυλ που συνήθιζαν να παίζουν είναι συνήθως διαφορετικό. Είμαστε πολύ τυχεροί που έχουμε πολύ καλούς τραγουδιστές, κάποιοι εκ των οποίων έχουν ήδη ξαναπαίξει σε αυτή την παραγωγή και είναι τέλεια εξοικειωμένοι με τις δύο όπερες. Νομίζω ότι υπάρχει ήδη η ενορχήστρωση του Γκλουκ κι αυτό κάνει τη μεγάλη διαφορά αφού η μία όπερα έχει πολύ ήχο τρομπονιού και διαφορετικά κλειδιά, τα οποία ήταν αρκετά ασυνήθιστα για την εποχή στην οποία έγραφε ο Γκλουκ. Στην άλλη, υπάρχουν διαφορετικές τονικότητες και πολλά σύνολα, μοιάζοντας περισσότερο με ένα κομμάτι μουσικής δωματίου. Αλλωστε, ο Γκλουκ γράφει με διαφορά πέντε ετών το ένα από το άλλο έργο κι ένα πολύ διαφορετικό στυλ. Νομίζω ότι το κάνει επειδή είναι τόσο απίστευτα εμπνευσμένος από το κείμενο. Οι συνθέσεις του πραγματικά προέρχονται κατευθείαν από το λιμπρέτο και από τη συναισθηματική εντύπωση που του έχει κάνει αυτό επειδή είναι ένας απίστευτα συναισθηματικός συνθέτης», αναφέρει στο «Νσυν» ο Μίχαελ Χόφστετερ, ο οποίος έχει αναλάβει τη μουσική διεύθυνση της παράστασης.

«Εσωσε την όπερα»

Η «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και η «Ιφιγένεια εν Ταύροις» ανέδειξαν τον Γκλουκ ως μεταρρυθμιστή της όπερας. Το νέο, δραματικό ύφος που εισήγαγε εκείνος στη μουσική θέτει σε πρώτο πλάνο το κείμενο και την εκφορά του λόγου, υπογραμμίζοντας μαζί με τη συνοδεία της ορχήστρας τα συναισθήματα των βασικών χαρακτήρων. «Αυτό που συνδέει τις δύο όπερες μεταξύ τους είναι τα μέσα του 18ου αιώνα. Ο Γκλουκ έσωσε το είδος της όπερας το οποίο εκείνη την εποχή είχε γίνει πολύ αδύναμο και ίσως θα είχε πεθάνει επειδή η σοβαρή όπερα αποτελούνταν από ατελείωτες κολορατούρες και μιλούσε πάντα για τα ίδια θέματα. Είχε γίνει κάτι που δεν ενδιέφερε πια πολύ τους ανθρώπους. Οταν ο Γκλουκ εμφανίστηκε στην οπερατική, έφερε τα πάνω κάτω γιατί, αντί να δείχνει απλώς ένα αποτέλεσμα όπως η αγάπη, το μίσος, η ευχαρίστηση ή η θλίψη, έδωσε μια βαθιά εικόνα του ψυχισμού των ανθρώπων που βρίσκονται στη σκηνή για πρώτη φορά. Επομένως, πρόκειται σαφώς για μια πολύ συνεπή και πολύ βαθιά ματιά στο έδαφος της ανθρώπινης ζωής με μια πολύ σαφή ανάλυση του ψυχισμού των ανθρώπων που δρουν. Ετσι ο Γκλουκ μιλάει για τη ζωή και τον θάνατο, για το πώς οι περιστάσεις επηρεάζουν έναν ανθρώπινο ψυχισμό και το αντίστροφο», τονίζει ο καταξιωμένος αρχιμουσικός και ακαδημαϊκός, που από το 2020 έχει αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση του Διεθνούς Φεστιβάλ Γκλουκ στη Νυρεμβέργη.

«Τελικά, δεν είναι μια βόμβα που ξεκινάει έναν πόλεμο, αλλά πάντα ο ανθρώπινος ψυχισμός, και πρέπει να γίνει ίσως για να επιτευχθεί η ειρήνη στη γη. Θα πρέπει να ρίξουμε μια ματιά στον διαταραγμένο ή άρρωστο ψυχισμό ανθρώπων όπως ο Πούτιν ή ο Τραμπ ή οποιοσδήποτε άλλος απολυταρχικός ηγέτης, κι αυτό ακριβώς κάνει ο Γκλουκ. Μας δίνει μια βαθιά ματιά, πολύ αυστηρή ματιά στον ψυχισμό και τη διαταραχή του ψυχισμού των ανθρώπων, 150 χρόνια πριν από τον Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ. Χρησιμοποιεί τη γλώσσα της τέχνης και της μουσικής και την αρχαία ελληνική μυθολογία γιατί όλοι οι θεοί επιταχύνουν τους δαίμονες ή είναι οι φωτεινοί θεοί. Αυτό δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια μεταφορά για τον δικό μας ψυχισμό και το δικό μας σκοτάδι ή φως στο πνεύμα μας», συμπληρώνει ο μαέστρος.

Τα δύο έργα τα οποία θα έχει την ευκαιρία να δει το ελληνικό κοινό δεν βασίζονται απευθείας στον Ευριπίδη αλλά σε γαλλικά κείμενα του 18ου αιώνα, κι αυτό έπαιξε τον δικό του ρόλο στη δραματικότητα που αναπτύσσουν στη σκηνή. «Αυτές οι όπερες του Γκλουκ είναι σαν τα μεγάλα χολιγουντιανά, σύγχρονα δράματα. Για παράδειγμα, όταν ο Αγαμέμνονας ζητάει από τους θεούς να πεθάνει εκείνος αντί της Ιφιγένειας λέγοντας πως δεν μπορεί να ζήσει αν εκείνη χαθεί, είναι η ίδια κατάσταση όπως σε μια ταινία, όπως ο “Τιτανικός”. Εκεί που υπάρχει ένα αγαπημένο ζευγάρι και μόνο μία θέση στη βάρκα για να σώσει τον έναν, ενώ ο άλλος πρέπει να πνιγεί. Ποιος θέλει να πάρει αυτή την απόφαση για το ποιος μένει ζωντανός και ποιος πεθαίνει για να ζήσει ο άλλος; Αυτά είναι ερωτήματα που μπορούν να προκύψουν από τους πολίτες», υποστηρίζει ο αρχιμουσικός, ο οποίος θα κατευθύνει μουσικά τις ερμηνείες των πρωταγωνιστών Κορίν Γουίντερς, Τάση Χριστογιαννόπουλου, Βερονίκ Ζανς και Διονύση Σούρμπου, βάζοντας παράλληλα στο πλαίσιο τις εποχές που ζούμε.

«Να μην κοιτάμε αλλού»

«Στη δεκαετία του ’90, όταν αναβιώσαμε τη μουσική μπαρόκ, ήταν μεγάλη ευχαρίστηση να ανακτήσουμε την ομορφιά της γιατί νομίζω ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή γι’ αυτό. Ημασταν τότε όλοι ευτυχισμένοι. Σήμερα, έχουμε τεράστια προβλήματα, κλιματικές αλλαγές, προβλήματα με τον πόλεμο. Πολλοί άνθρωποι σε όλη την ήπειρο, λόγω της κλιματικής αλλαγής, θα πρέπει να γίνουν πρόσφυγες, επειδή τμήματα της Ευρώπης θα είναι μέρη όπου δεν θα μπορούν να ζήσουν πια. Θα υπάρξουν περιοχές επίσης σε όλο τον κόσμο, νησιά που θα εξαφανιστούν, πόλεις όπως το Αμστερνταμ που απλά θα εξαφανιστούν κάτω από το νερό. Αυτή είναι μια αλήθεια. Ξέρουμε ότι έχουμε την τάση να κοιτάμε αλλού. Αλλά αυτό που μπορούμε να πάρουμε από την όπερα του Γκλουκ είναι να μην κοιτάμε αλλού. Να κοιτάξουμε τον ψυχισμό μας, στα βάθη του εσωτερικού πνευματικού μας εδάφους, και να δούμε τι υπάρχει εκεί. Να κοιτάξουμε ποιοι πραγματικά είμαστε. Αυτός είναι ο μόνος δρόμος για να βρούμε έναν τρόπο να ζήσουμε μαζί στο μέλλον. Νομίζω ότι υπάρχει μόνο μία επιλογή. Είτε θα βρούμε έναν τρόπο να σεβόμαστε ο ένας τον άλλον, ανεξάρτητα από τη θρησκεία, το χρώμα του δέρματος, το φύλο ή οτιδήποτε άλλο, με πλήρη ανεκτικότητα, είτε αργά ή γρήγορα θα πεθάνουμε μαζί», καταλήγει ο Μίχαελ Χόφστετερ.