Ο ελληνικός βερισμός σε δύο μονόπρακτα του Παντελή Πρεβελάκη

Το 1979 στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου ο σκηνοθέτης Στέλιος Παπαδάκης ανεβάζει τα δύο κρητικά μονόπρακτα του σημαντικού πεζογράφου, μεταφραστή και θεατρικού συγγραφέα Παντελή Πρεβελάκη σε ενιαία παράσταση, «Το τρελό αίμα» και «Το χέρι του σκοτωμένου». Τα σκηνικά ήταν του Σάββα Χαρατσίδη, η μουσική του Νίκου Μαμαγκάκη και πρωταγωνιστούσαν ο Χρήστος Πάρλας, η Ολγα Τουρνάκη, ο Γκίκας Μπινιάρης, η Μαρία Σκούντζου, ο Τάκης Βουλαλάς, ο Τάσος Χαλκιάς, ο Γιώργος Παρτσαλάκης, ο Μηνάς Χατζησάββας. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα» κυρίως για τις επιρροές του Πρεβελάκη και άλλων συγγραφέων της γενιάς του από τα ευρωπαϊκά ρεύματα των αρχών του 20ού αιώνα:

«Η παρουσίαση των δύο κρητικών μονοπράκτων δραμάτων του Παντελή Πρεβελάκη από τη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου έχει πολλαπλό ενδιαφέρον. Κατ’ αρχάς, ιστορικό. Συχνά, πρόσφατα, ανακαλύπτουμε πως η θεατρική μας γραφή λειτουργεί πρωθύστερα. Αφού πελαγοδρόμησε για 30-40 χρόνια, μιμούμενη τα ευρωπαϊκά ρεύματα, έρχεται καθυστερημένα να ξαναπιάσει τον χαμένο μίτο που εγκατέλειψε κάτω εκεί στις αρχές του αιώνα, σε μιαν εποχή που η ιστορική συγκυρία είχε οδηγήσει σωστά τους συγγραφείς στην ομόλογη με την κοινωνική μας δομή καλλιτεχνική έκφραση. Η μεταπρατική, όμως, οργάνωση της οικονομίας μας οδήγησε και την τέχνη, ιδιαίτερα το θέατρο, σε μια μεταποιητική βιομηχανία των ευρωπαϊκών πνευματικών προϊόντων.

Ως το 1909, περίπου, η συγγενική μας αναφορά ήταν η Ιταλία κυρίως, και σωστά, αφού και οι πνευματικές μας ρίζες συγγένευαν και τα κοινωνικά και οικονομικά μας προβλήματα συνόρευαν. Αργότερα η στροφή προς τη γαλλική και τη βόρεια κουλτούρα αποπροσανατόλισε και τη γραφή και τους στόχους της θεατρικής έκφρασης. Η εισβολή του Ιψενισμού, του συμβολισμού, του ψυχολογισμού νόθευσε και τη θεματογραφία και την εκφραστική ευθυβολία. Οι συγγραφείς καταπιάστηκαν με προβλήματα που δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί στη δική μας κοινωνία. Η γραφή, πάλι, κάνοντας άλματα, απομάκρυνε το κοινό, αφού το αιφνιδίαζε και το απομόνωνε αισθητικά.

Στα βήματα των Ιταλών

Πράγματι, ανάμεσα στην κλασικίζουσα φόρμα των καθαρευουσιάνων και στον Ιψενισμό ή στην αισθητική του Ντ’ Αννούντσιο, μεσολάβησε μια περίοδος 25 ετών που οι συγγραφείς, ακολουθώντας τον ιταλικό νατουραλισμό και τον βερισμό, προσπάθησαν να συλλαβίσουν μια νεοελληνική θεατρική γλώσσα. Η προσπάθεια έμεινε στη μέση ή εκφυλίστηκε σε μιαν αφόρητη μηχανιστική φωτογράφιση ηθογραφικής απλοϊκότητας. Προσπάθειες, όπως του Τζοβάννι Βέργκα, του Ριτζόττο, του Μόσκα, του Μπερτολάτσι, του Μπεττίνι και του Αλμπίνι στην Ιταλία, που έστρεψαν την προσοχή τους στο διαλεκτικό θέατρο και στα κοινωνικά θέματα της ιταλικής επαρχίας, έδωσαν κι εδώ καρπούς. Θα αναφέρω το “Ψυχοσάββατο” του Ξενόπουλου, τους “Κούρδους” και το “Δαχτυλίδι της μάνας” του Καμπύση, το “Μπροστά στους ανθρώπους” του Αυγέρη.

Σε αυτή τη σειρά και σε αυτό το πνεύμα ανήκουν και τα μονόπρακτα του Πρεβελάκη, 60 χρόνια ύστερα από κείνη την προσπάθεια. Μεσολάβησε η “Δράκαινα” του Μπόγρη, η “Φλαντρώ” του Παντελή Χορν, όμως ο κ. Πρεβελάκης μένει πιστός στα ιδεώδη εκείνης της εποχής. Ιδιωματική γλώσσα φιλολογικά δουλεμένη και προβληματισμοί που, μόλο που παραβλέπει το άμεσο κοινωνικό πλαίσιο, παράγει τα δρώμενα απ’ αυτό.

Προτιμώ από τα δύο μονόπρακτα το σφιχτότερο και απλούστερο, και στη δομή και στη γραφή, το “Τρελό αίμα”. Το “Χέρι του σκοτωμένου” έχει πρόγραμμα και η χαλαρή δομή του το αποκεντρώνει. Εξάλλου, η άτεχνη, κατά τη γνώμη μου, σκηνή με το κήρυγμα το παπά, παραπέμπει σε πρότυπα μουσικά, ο ιταλικός βερισμός τροφοδότησε την όπερα. Η “Καβαλερία Ρουστικάνα” είναι βασισμένη σε έργο του Βέργκα. Ο μονόλογος και γενικά το στήσιμο της σκηνής στο έργο του Πρεβελάκη είναι γραμμένο για άρια βαρύτονου και χορωδία. Δεν θεωρώ τυχαίο πως και το “Δαχτυλίδι της μάνας” έγινε όπερα από τον Καλομοίρη στην προσπάθειά του να δημιουργήσει εθνική μουσική σχολή».