Ανάμεσα {LF}στον Θεό και τους ανθρώπους

Στο μυθιστόρημα Η στενή πύλη – πιο πρόσφατη έκδοση στα ελληνικά σε μετάφραση Λίλας Κονομάρα, από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο – ο σπουδαίος Γάλλος συγγραφέας Αντρέ Ζιντ (1869 – 1951) καταπιάνεται με την αγάπη και τη θρησκεία κατά τη διάρκεια της εφηβείας και της ενηλικίωσης. Η στενή πύλη (1909) έχει χαρακτηριστεί ένα ορόσημο στην παγκόσμια λογοτεχνία και κατά αρκετούς μελετητές, το σημαντικότερο έργο του. Οι δυο βασικοί χαρακτήρες του μυθιστορήματος, οι νεαροί Ζερόμ και Αλίσα, βιώνουν ένα τρυφερό ειδύλλιο με μια τραγική κατάληξη.

Ο ευαίσθητος Ζερόμ, που είναι και ο αφηγητής της ιστορίας, μεγαλώνει στο Παρίσι αλλά επισκέπτεται συχνά το σπίτι του θείου του, την οικία των Μπυκολέν, στη Νορμανδία. Ενα θαυμάσιο μεγάλο αγρόκτημα με έναν κήπο στην πίσω πλευρά, γεμάτο δέντρα και πικροδάφνες και θέα μέχρι την εκκλησία του παραδίπλα χωριού. Ορφανός από πατέρα και σύντομα και από μητέρα, συνταράσσεται από το πάθος του για την εύθραυστη Αλίσα, την κατά δύο χρόνια μεγαλύτερη ξαδέλφη του, η οποία βιώνει και εκείνη το δικό της δράμα, την εγκατάλειψη από την Κρεολή αντισυμβατική μητέρα της, με αποτέλεσμα να βρίσκει καταφύγιο στη μελέτη των Ευαγγελίων από τα οποία αντλεί ψυχική δύναμη. Ο έρωτας του Ζερόμ, ωστόσο, είναι απόλυτος και καταλυτικός. «[…] Ακούμπησα το κεφάλι της στην καρδιά μου και πάνω στο μέτωπό της τα χείλη μου… μεθυσμένος από έρωτα, οίκτο, ένα απροσδιόριστο κράμα ενθουσιασμού, αυταπάρνησης και αρετής, επικαλέστηκα τον Θεό με όλες μου τις δυνάμεις προσφέροντας τη ζωή μου, γιατί μου ήταν αδύνατον να διανοηθώ ότι θα μπορούσα να έχω άλλο σκοπό από το να προφυλάξω αυτό το κορίτσι από τον φόβο, το κακό, τη ζωή […]».

Ομως, αν και ο Ζερόμ είναι ερωτευμένος με την Αλίσα, του φαίνεται ευκολότερο να μιλάει για τα συναισθήματά του στην αδερφή της, τη Ζυλιέτ, κατά τη διάρκεια των απογευματινών τους περιπάτων στους κήπους, παρά στην ίδια την Αλίσα. «[…] Να φεύγουμε με την Αλίσα νύχτα. Να ξυπνάμε μέσα στο θάμπος της αυγής. Να νιώθουμε μόνοι οι δυο μας στον κλυδωνισμό των κυμάτων… Ω Ζυλιέτ! Η ζωή μαζί της (με την Αλίσα) μου φαντάζει τόσο όμορφη που δεν τολμάω… Καταλαβαίνεις; Δεν τολμάω να της μιλήσω για αυτό […]».

Οταν ο Ζερόμ αντιληφθεί ότι η Ζυλιέτ έχει αρχίσει να τον ερωτεύεται είναι πλέον αργά, γιατί η Αλίσα, όσο και να τον αγαπούσε, δεν θα μπορούσε ποτέ να πληγώσει την αδελφή της. Και παρά το γεγονός ότι τελικά η Ζυλιέτ παντρεύεται έναν ηλικιωμένο αλλά πλούσιο άντρα για την αποκατάστασή της, αισθάνεται ότι πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην αγάπη της για τον Θεό και σε εκείνη για τον Ζερόμ. Στο μυαλό της δεν συμβαδίζουν και τα δύο ταυτόχρονα και το ηθικό δίλημμα στο οποίο βρίσκεται είναι μεγάλο.

Η Αλίσα, επηρεασμένη από τα βιβλία που διαβάζει για την κοινωνία εν Θεώ, θα αποφασίσει να θυσιαστεί, να μαρτυρήσει για τον έρωτά της, να μην τον βιώσει, ώστε να ενωθεί με τον Θεό. Στην ανάγκη της για ασκητισμό, απομακρύνεται από τον Ζερόμ, χωρίς να του αποσαφηνίζει πλήρως τα αίτια της συμπεριφοράς της και εκείνος, μη γνωρίζοντας την εσωτερική πάλη στην οποία έχει περιπέσει η Αλίσα, παραμένει ερωτευμένος με την εξιδανικευμένη εικόνα της γυναίκας την οποία αγαπά.

Ο συγγραφέας μεγαλώνει σταδιακά, σελίδα τη σελίδα, το χάσμα ανάμεσα στους δυο ερωτευμένους, η συνύπαρξή τους συνεχώς αναβάλλεται, η προσδοκία του γάμου αρχίζει να διαλύεται στον ορίζοντα κι ο έρωτάς τους μοιάζει εντελώς ουτοπικός. Ενώ ο Ζερόμ έχει δεσμευτεί στην αγάπη του προς την Αλίσα και παραμένει ενάρετος, με έναν έρωτα να τον κρατά αδρανή σε οποιαδήποτε παρέκκλιση και ενώ η Αλίσα τού δηλώνει ότι δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτόν, συνεχώς τον αποφεύγει. Τα γράμματα που ανταλλάσσουν φανερώνουν την αδυναμία τους να συνδεθούν με ουσιαστικό τρόπο αλλά και τη δύναμη του συγγραφέα να διεγείρει τη σκέψη του αναγνώστη.

Η Αλίσα τελικά, ακολουθώντας το Κατά Λουκά εδάφιο 8, 24, «Αγωνίζεσθε εισελθείν διά της στενής πύλης», την ύψιστη δοκιμασία που πρέπει να υποστεί, αποκλείει κάθε επίγεια χαρά από τη ζωή της, στερεί τον εαυτό της και τον Ζερόμ από το κοινό τους μέλλον. Απορρίπτει όσες προτάσεις γάμου τής κάνει ο Ζερόμ, με αποτέλεσμα η ακατανόητη συμπεριφορά της να τον ταλανίζει με αγωνία και τελικά η πολυπόθητη εξήγηση να του αποκαλύπτεται στο ημερολόγιό της που φτάνει στα χέρια του μετά τον θάνατό της. «[…] Κύριε! Είθε να ερχόμασταν πιο κοντά  Σου, ο Ζερόμ και εγώ, ο ένας μαζί με τον άλλον, ο ένας μέσω του άλλου… Αλλά όχι! Ο δρόμος που μας διδάσκεις, Κύριε, είναι ένας δρόμος στενός – τόσο στενός που δεν χωρούν να περπατήσουν και οι δύο μαζί […]».

Ο Αντρέ Ζιντ απέσπασε το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1947 όταν η Σουηδική Ακαδημία διέκρινε τα «περιεκτικά και καλλιτεχνικά σημαντικά γραπτά του, στα οποία τα ανθρώπινα προβλήματα και οι συνθήκες παρουσιάζονται με ατρόμητη αγάπη για την αλήθεια και έντονη ψυχολογική ενόραση». Ψυχολογική ενόραση που διαφαίνεται στα έργα του, όπως συμβαίνει και στο Η στενή πύλη. Ο ίδιος είχε δηλώσει πως «τίποτα δεν εμποδίζει την ευτυχία όπως η ανάμνηση της ευτυχίας», και σε αυτό το τραγικά θλιβερό αλλά ταυτόχρονα λεπταίσθητο μυθιστόρημα, οι ανιχνεύσιμοι στοχασμοί του στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων, όπου κανένας δεν ευτυχεί και όλοι υποτάσσονται σε μια αναπότρεπτη μοίρα, τον κατατάσσουν στους σημαντικότερους συγγραφείς της Γαλλίας.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece