Τα αίτια της κακοδαιμονίας μας {LF}δεν βρίσκονται στο Σύνταγμα

Από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας, οι κυβερνώντες έχουν την κακιά συνήθεια στον τόπο μας, κάθε φορά που πρέπει να κάνουν μεταρρυθμίσεις που απεύχονται, να οχυρώνονται πίσω από το Σύνταγμα: «Θα πρέπει πρώτα να αναθεωρήσουμε το Σύνταγμα», μας λένε. «Μετά, βλέπουμε».

Μακριά από μένα να καταλογίσω τέτοια πρόθεση στον Κυριάκο Μητσοτάκη. Η δήλωσή του, εντούτοις,  στη ΔΕΘ ότι οραματίζεται μια «πιο ευρεία αναθεώρηση» – και μάλιστα με ευρύτερες συναινέσεις –  δεν ήταν ικανή να διαλύσει τις επιφυλάξεις του δύσπιστου της παρέας. Διότι τι νόημα έχει ο  πρωθυπουργός της χώρας να εξαγγέλλει μια τόσο φιλόδοξη πρωτοβουλία, χωρίς να διευκρινίζει το στοιχειώδες: «Αναθεώρηση προς τι;»

Στους διάφορους απολογισμούς της Μεταπολίτευσης που ακούσαμε τους τελευταίους μήνες,  ήταν κοινή  η διαπίστωση ότι συνταγματικά τα πήγαμε καλά: πενήντα χρόνια κοινοβουλευτικής ομαλότητας, παρά τις τρεις μείζονες κρίσεις (σκάνδαλο Κοσκωτά, χρεοκοπία, πανδημία) και τις εντάσεις με την Τουρκία, δεν είναι μικρό πράγμα. Οπως δεν ήταν λίγο που κόμματα  από όλο σχεδόν το πολιτικό φάσμα  εναλλάχθηκαν στην εξουσία, χωρίς αμφισβητήσεις. Προβλήματα ασφαλώς υπήρξαν και υπάρχουν με το κράτος δικαίου, αλλά, όπως θα έλεγε αυτή τη φορά ο κυνικός της παρέας,  αυτά συμβαίνουν και στις καλύτερες δημοκρατίες. Τι χρείαν έχομεν λοιπόν άλλης μιας αναθεώρησης; Μήπως ενδίδουμε και πάλι στην παλιά μας έξη, να χρησιμοποιούμε το Σύνταγμα ως άλλοθι;

Γιατί, όπως και να το κάνουμε, ούτε για τις υποκλοπές, ούτε για τα Τέμπη ευθύνεται το Σύνταγμα. Για μεν τις πρώτες, δεν φταίει το άρθρο 19 που η ΕΥΠ – η οποία, θυμίζω, υπάγεται απευθείας  στο γραφείο του πρωθυπουργού – αρνείται να ενημερώσει την ΑΔΑΕ για τους λόγους που παρακολουθήθηκε ο Νίκος Ανδρουλάκης. Και τούτο, γράφοντας στα παλαιότερα των υποδημάτων της ομόφωνη απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, που τη διέταξε να το πράξει. Οσο για τα Τέμπη, δεν φταίει το άρθρο 86 που η κυβερνητική πλειοψηφία στη Βουλή αρνείται, όχι βέβαια να ασκήσει κατηγορία – κάτι που αποτελεί δικαίωμά της – αλλά να ενημερώσει έστω τον Ευρωπαίο Εισαγγελέα, όταν αυτός ζήτησε στοιχεία  για τους  κ. Σπίρτζη και Καραμανλή και τις ευθύνες τους για την  καθυστέρηση της σηματοδότησης της γραμμής  Αθήνας – Θεσσαλονίκης με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.

Για τις δύο λοιπόν – καθ’ ομολογίαν και του ίδιου του πρωθυπουργού – μείζονες «μαύρες τρύπες» του θεσμικού απολογισμού της κυβέρνησης, αλλού πρέπει να αναζητηθούν τα αίτια της κακοδαιμονίας και όχι στο Σύνταγμα.

Παρά ταύτα, τον προσεχή Νοέμβριο, με τη συμπλήρωση της πενταετούς υποχρεωτικής αναθεωρητικής αδράνειας, θα ήταν κρίμα να μην αναστοχαστούμε για τα υπαρκτά ελλείμματα του Συντάγματός μας, ώστε να βελτιώσουμε τη λειτουργία του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας.

Σήμερα, θα περιοριστώ μόνο σε δύο θέματα: τις αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας και την οργάνωση της Βουλής.

Να διευκρινίσω, πρώτα – πρώτα, ότι και για τον Πρόεδρο ισχύουν τα παραπάνω: δεν φταίει το Σύνταγμα που κανένας πρόεδρος, από το 1975,  δεν ανέπεμψε νόμο στη Βουλή, ακόμη και όταν αυτός περιλάμβανε κραυγαλέα αντισυνταγματικές διατάξεις. Δεν νομίζω ότι πρέπει να του επιστραφούν οι αρμοδιότητες που του αφαιρέθηκαν το 1986. Απλά πιστεύω  ότι θα αναβάθμιζε το κύρος του, μεταξύ άλλων:

n Αν δεν εκλεγόταν μόνο από τη Βουλή, αλλά από ένα ευρύτερο εκλεκτορικό σώμα, που να περιλαμβάνει ίσο περίπου αριθμό βουλευτών και  εκπροσώπων των ΟΤΑ. Μια ιδέα θα ήταν να συμμετέχουν σε αυτό οι 13 περιφερειάρχες και οι 332 δήμαρχοι της χώρας.

n Αν του αναγνωριζόταν η δυνατότητα να αναπέμπει ψηφισμένο νομοσχέδιο  που θεωρεί αντισυνταγματικό όχι στη Βουλή, αλλά στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 100. Και τούτο, κατά το πρότυπο του ιρλανδού προέδρου.

n Αν αναγνωριζόταν σε αυτόν η αρμοδιότητα να επιλέγει τους προέδρους και αντιπροέδρους των Ανώτατων Δικαστηρίων, από κατάλογο τριών υποψηφίων για κάθε θέση, προερχόμενων δύο από τη συμπολίτευση και ενός από την αντιπολίτευση. Η ρύθμιση αυτή, αν υιοθετούνταν, θα ενίσχυε προφανώς και την τόσο επιθυμητή ανεξαρτησία των δικαστηρίων.

Οσο για τη Βουλή, θα ήταν πολύ σημαντικό:

n Αν καταργούνταν η αποκλειστική αρμοδιότητά της να κατηγορεί αυτή τους υπουργούς και όχι η εισαγγελία, όπως συμβαίνει με όλους τους έλληνες πολίτες.

n Αν προβλεπόταν  ότι  την προεδρία ενός ελάχιστου αριθμού διαρκών και ειδικών επιτροπών αναλαμβάνει η αντιπολίτευση.

n Αν οριζόταν ότι η ειδική επιτροπή για τον έλεγχο των οικονομικών των κομμάτων συγκροτείται κατά πλειοψηφία από ανώτατους δικαστές.

Κλείνοντας, θα συνιστούσα σε όσους συμβουλεύουν την κυβέρνηση περί τα συνταγματικά,  να εγκύψουν στο «Καινοτόμο Σύνταγμα», δηλαδή στο πλήρες σχέδιο Συντάγματος  που κατάρτισε το 2016 επιτροπή υπό την προεδρία του Στέφανου Μάνου, με συμμετοχή του Παναγή Βουρλούμη, του Γιάννη Κτιστάκη, του Φίλιππου Σπυρόπουλου, του Γιώργου Γεραπετρίτη και του υπογράφοντος. Κάποιες από τις προτάσεις που περιέχει ενδέχεται να τους εμπνεύσουν.

Ο Νίκος Κ. Αλιβιζάτος είναι ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών