Μια νέα αναθεώρηση {LF}του Συντάγματος, προς τι;

Από τις δηλώσεις του Πρωθυπουργού στη ΔΕΘ φάνηκε ότι η κυβερνητική πλειοψηφία ετοιμάζεται, μέσα στον μεταρρυθμιστικό οίστρο που την έχει καταλάβει, να συμπεριλάβει και την εξαγγελία μιας νέας αναθεώρησης του Συντάγματος. Με τη συμπλήρωση πέντε ετών από την προηγούμενη, που συντελέστηκε τον Νοέμβριο του 2019.

Λες και τα είχαμε όλα και μόνο η αναθεώρηση μας έλειπε.

Η προηγούμενη είχε ξεκινήσει επί ΣΥΡΙΖΑ, τον Φεβρουάριο του 2019, μετά φανών και λαμπάδων, και ολοκληρώθηκε κουτσουρεμένη επί Νέας Δημοκρατίας. Η αναθεωρητική συγκομιδή υπήρξε πενιχρή. Αναθεωρήθηκαν, τελικά, μόνον οκτώ διατάξεις, μεταξύ των οποίων οι πλέον αξιοσημείωτες εκείνη του τρόπου εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας – αποκλείστηκε η υποχρεωτική προσφυγή στις κάλπες σε περίπτωση μη συγκέντρωσης της αυξημένης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας στη Βουλή – και εκείνη της ψήφου των αποδήμων.

Το ίδιο άδοξα είχε καταλήξει και η αναθεώρηση του 2008, 10 χρόνια νωρίτερα, με ακόμα πιο περιορισμένη, σε αριθμό και βαρύτητα, συγκομιδή διατάξεων. Ηταν τότε που τέθηκε και το θέμα της αναθεώρησης του άρθρου 16Σ. Δεν ευδοκίμησε όμως τότε, διότι τελικά υπαναχώρησε το ΠΑΣΟΚ από την αρχική, υπέρ της αναθεώρησης, θέση του.

Μετά από αυτή την πρόσφατη, δύστοκη, αναθεωρητική εμπειρία διερωτάται κανείς: Προς τι μια νέα αναθεωρητική πρωτοβουλία; Για να επιτύχουμε τι; Κανένα από τα ζέοντα κοινωνικά, οικονομικά ή πολιτικά προβλήματα, που απασχολούν την κοινωνία και το κράτος, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ούτε να αποτρέψει η οποιαδήποτε αναθεώρηση. Δεν είναι δουλειά του Συντάγματος να διαμορφώνει δημόσιες πολιτικές και να καταστρώνει τις μεταρρυθμίσεις που έχει ανάγκη, επειγόντως, ο τόπος, όπως η αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας ή της ακρίβειας ή της κλιματικής αλλαγής και λοιπά. Δεν φταίει εξάλλου το Σύνταγμα ούτε μπορεί να διορθώσει το ίδιο την πολιτική κακομοιριά μας, τις χρόνιες παθογένειες του κράτους και τη ραθυμία της δημόσιας διοίκησης ή την κομματική φαυλότητα, την ιδιοκτησιακή σχέση κράτους και κυβερνώντος κόμματος ή την πελατοκρατία, ούτε βέβαια να εξημερώσει τον πολιτικό διάλογο και τα πολιτικά μας ήθη.

Πέραν αυτού, η αναθεώρηση του Συντάγματος είναι μια δύσβατη και χρονοβόρα διαδικασία, που απαιτεί την εμπλοκή δύο Βουλών, αυξημένες πλειοψηφίες, είτε στη μία είτε στην άλλη Βουλή, και βέβαια κλίμα κομματικής συναίνεσης και πολιτικής συνεννόησης, το οποίο σήμερα, με την άκρατη πολιτική πόλωση, απουσιάζει.

Το μοναδικό ιστορικό προηγούμενο της ευδόκιμης αναθεώρησης του 2001 δεν επαναλαμβάνεται. Υπήρξε η πλέον εκτενής και λεπτομερειακή που έχει γίνει ποτέ και είχε συναντήσει πρωτοφανή συναίνεση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης – κατόρθωμα, μοναδικό, του εισηγητή της τότε κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας Βαγγέλη Βενιζέλου.

Με αυτά ως δεδομένα, το μόνο που θα έβλεπα, υπό τις παρούσες συνθήκες, εφικτό και αναγκαίο θα ήταν μεμονωμένες και στοχευμένες, χειρουργικές, αναθεωρητικές επεμβάσεις σε συγκριμένα άρθρα, με σκοπό κυρίως την κατάργηση αναχρονιστικών ή άστοχων διατάξεων, που εμποδίζουν την εξέλιξη, ενώ η εφαρμογή τους έχει αποδειχθεί προβληματική.

Μεταξύ άλλων, φυσικά, την πολυσυζητημένη απαγόρευση του άρθρου 16Σ για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, καθώς και τη διάταξη του άρθρου 54 παρ. 4Σ που προστέθηκε με την αναθεώρηση του 2019, η οποία προβλέπει μεν την ψήφο των αποδήμων, με προϋποθέσεις όμως που εμποδίζουν στην πράξη την πραγμάτωσή της παρά τη διευκολύνουν. Αλλωστε η διάταξη αυτή καθίσταται άνευ αντικειμένου με την καθιέρωση της επιστολικής ψήφου.

Σε ό,τι αφορά την απαγόρευση ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημιακών σχολών, πιστεύω πως θα μπορούσε, και αυτή, να συγκεντρώσει την απαιτούμενη πλειοψηφία ώστε να κριθεί αναθεωρητέα από την παρούσα Βουλή, και να έχει βάσιμες ελπίδες αναθεώρησής της στην επόμενη Αναθεωρητική Βουλή, μετά από τρία χρόνια. Και τούτο, επειδή η κατάργησή της είχε υποστηριχθεί επί της αρχής και από το ΠΑΣΟΚ και είχε αναγνωριστεί η αναγκαιότητα της απάλειψής της από πολλούς, και μάλιστα και από συνταγματολόγους που είχαν σφόδρα αντιτεθεί στον ισχύοντα, πλέον, νόμο περί μη κρατικών πανεπιστημίων.

Κατά τα άλλα, δεν βλέπω τι θα άλλαζε στην καθημερινή μας ζωή και στην πολιτική μας διαβίωση η ενδεχόμενη, όπως λέγεται, συνταγματική κατοχύρωση – κατόπιν εορτής – της δημοσιονομικής πειθαρχίας ή η συνταγματική προστασία των επενδύσεων ή η καθιέρωση φορολογικής σταθερότητας, κ.λπ. Η έλλειψη πολιτικής φαντασίας και η πολιτική αφλογιστία δεν αναπληρώνονται πάντως με τεχνοκρατικές αναθεωρήσεις, που δεν ενδιαφέρουν τους πολλούς και δεν συγκινούν τους λίγους. Ας μην ξεχνάμε εξάλλου ότι το Σύνταγμα ρυθμίζει τα θεμελιώδη και μακροπρόθεσμα του πολιτειακού μας βίου και όχι τα συγκυριακά. Οι ρυθμίσεις του είναι προορισμένες να ισχύσουν, να διαρκέσουν επί μακρόν, για αόριστο χρόνο. Απαιτούν διατάξεις λιτές, περιεκτικές, και διατυπώσεις λακωνικές και αφαιρετικές, ώστε να μπορούν να συμπεριλάβουν, νοηματικά, πολλές και απρόβλεπτες καταστάσεις και να μην κινδυνεύουν να αναθεωρηθούν με την πρώτη αναθεώρηση.

Για τον λόγο αυτόν, απαιτούν τη μεγαλύτερη δυνατή εθνική συνεννόηση και πολιτική συναίνεση, λέξεις άγνωστες, που δεν καρποφορούν, δυστυχώς, στο ελληνικό πολιτικό λεξιλόγιο.

Ο Αντώνης Μανιτάκης είναι ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ, επικεφαλής της επιστημονικής επιτροπής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας