Ο Βασίλης Ρώτας και τα «Ελληνικά νιάτα» του

Το καλοκαίρι του 1978, έναν μόλις χρόνο μετά τον θάνατο του σημαντικού ποιητή και συγγραφέα Βασίλη Ρώτα (Μάιος 1977), οι Ελεύθεροι Καλλιτέχνες του αείμνηστου φίλου Φοίβου Ταξιάρχη παρουσίασαν στο γήπεδο της Καλλιθέας την άπαιχτη, ως τότε, τραγωδία του «Ελληνικά νιάτα». Στον θίασο συμμετείχαν, πλην του Ταξιάρχη και της Μύρτας Πολύζου, ο Γιάννης Καλαντζόπουλος, ο Κώστας Δαρλάσης και η Μαρία Φωκά. Τις αξιόλογες, απλές μελωδίες που ακούγονταν στην παράσταση είχε συνθέσει ο Γιώργος Τσαγκάρης. «Τα “Ελληνικά νιάτα” προσωπικά τα θεωρώ ως ένα από τα σημαντικότερα έργα του και από τις τολμηρότερες προσπάθειες που έγιναν ποτέ στη γλώσσα μας να γραφτεί μια λαϊκή τραγωδία», έγραφα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα».

«Το θεωρούσα χρέος της νέας θεατρικής γενιάς να καταπιαστεί με αυτό το έργο, όχι τόσο για να τιμήσει τον ποιητή, όσο για να αναδυθεί από το σκοτάδι της σιωπής ένα έργο που, αν είχε προσεχτεί στον καιρό του κι αν είχε δοκιμάσει την αντοχή της σκηνής, θα είχε προσανατολίσει σωστότερα το ήθος, το ύφος και τη γραμμή των νεότερων συγγραφέων του θεάτρου μας.

Τα “Ελληνικά νιάτα” είναι μια δοκιμή του Ρώτα πάνω στη φόρμα της αρχαίας τραγωδίας, ένα σμίξιμο του επικού στοιχείου με το λυρικό πάνω στο σώμα του κοινόχρηστου μύθου. Ο Ρώτας, βαθύς γνώστης της θεατρικής φόρμας, πρακτικός της θεατρικής μαστοριάς και λαϊκός ως τις ρίζες της ψυχής του, δεν έπεσε στην παγίδα που αποπροσανατόλισε τον Καζαντζάκη και τον Σικελιανό που ξεκίνησαν την προσπάθεια για ένα ποιητικό θέατρο στον τόπο. Εκείνοι κατέφυγαν σε αρχαίους μύθους ή σε ιστορικά πρόσωπα που είχαν έναν όγκο, αλλά δεν είχαν λαϊκό βεληνεκές. Εξάλλου, φόρτιζαν τους μύθους τους με μια φιλοσοφική διάσταση που, μπαίνοντας ανάμεσα στο θεατρικό γεγονός και στην προσληπτικότητα του πλατιού κοινού, απονεύρωνε και τη θεατρική μαγεία και τη διαθεσιμότητα του λαού. Ο Ρώτας διάλεγε ζωντανούς λαϊκούς μύθους (τον Ρήγα, τον Κολοκοτρώνη) και τους άφηνε να λειτουργούν χωρίς φόρτιση και χωρίς φιλοσοφικά φίλτρα. Στα “Ελληνικά νιάτα”, αμέσως μετά την Κατοχή, ο μύθος είναι αντίσταση. Με τη λαϊκή του οξυδέρκεια κατάλαβε πως το έπος εκείνο είχε καταξιωθεί μέσα στη λαϊκή συνείδηση ως ένας νέος κοινός, οικείος, νεοελληνικός μύθος. Και τον έκανε τραγικό δρώμενο.

Ο Ρώτας ήταν ποιητής, δηλαδή απεχθανόταν τον λυρισμό και τη φυσικότητα. Τον απλό πυρήνα του έργου του τον ανήγαγε σε ποιητικό σήμα και το απλό συμβάν, το κοινόχρηστο, το αναίρεσε μέσα από το ποιητικό γεγονός. Δεν είπε μια ιστορία, μυθολόγησε την περιοχή των μορφών. Οι άνθρωποι της καθημερινότητας έγιναν τυπικά σύμβολα, δίχως να εξαερωθούν, χωρίς να χάσουν ούτε την αμεσότητα της ζωής, ούτε την υλικότητά τους. Η φόρμα που διάλεξε είναι ανάμεσα στις σφιχτές τραγωδίες του Σαίξπηρ και τις ανοιχτές του Ευριπίδη (“Τρωάδες”, “Φοίνισσες”): μια σειρά από επεισόδια που αφηγούνται μια συνεχή ιστορία. Τα πρόσωπα έχουν κίνητρα, ιδέες και οι πράξεις αξία. Πουθενά καλλιλογία, πουθενά επιμονή στη λεπτομέρεια, πουθενά περιττός φόρτος. Ανάμεσα στα επεισόδια, χορικά. Εδώ ο Ρώτας ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Ατόφιος λυρισμός, ουσιαστικός, ρηματικός λόγος και συνάμα βαθύ σχόλιο που ξεπερνάει το γεγονός και γίνεται λόγος.

Η στιχοποιία

Είναι να θαυμάζει κανένας την τεχνική τελειότητα του Ρώτα στη στιχοποιία. Ο κρουστός δεκατρισύλλαβος των επεισοδίων (μόνο οι άθλιοι κωμικοί Γερμανοτσολιάδες μιλάνε πεζό λόγο, όπως στον Σαίξπηρ) δίνει τη θέση του σε μια ποικιλία μέτρων (ανάπαιστο, δάκτυλο, μεσοτονικοί) στα χορικά. Ακόμη και η μίμηση του πρώτου στάσιμου της “Αντιγόνης” είναι ένα μάθημα για τους νεότερους. Μα πάνω απ΄ όλα είναι η καίρια χρήση της λέξης και η ροή του στίχου και ιδιαίτερα ο έξοχος τρόπος με τον οποίο ο ποιητής συνδέει την αρχαία Ανάγκη (μοχλό της παλιάς τραγωδίας) με την ιστορική ανάγκη (κινητήρια δύναμη της νέας).

Με την παράσταση των “Ελληνικών νιάτων” από τους Ελεύθερους Καλλιτέχνες είδαμε πόσα λάθη γίνανε στην αναζήτηση μιας λαϊκής φόρμας τραγωδίας. Ο Καζαντζάκης και ο Σικελιανός φαίνονταιν απρόσιτοι και ο Περγιάλης, με την “Αντιγόνη της Κατοχής”, πεποιημένος και απροσδιόνυσος».