Ο αφθόνητος ουκ επίζηλος

Στις 12 Σεπτεμβρίου συμπληρώνονται 19 χρόνια από την εκδημία της Λήδας Τασοπούλου, πρωταγωνίστριας και συνιδρύτριας του ιστορικού ΑΜΦΙ-ΘΕΑΤΡΟΥ, συντρόφου ζωής και συνοδοιπόρου τού, επίσης αείμνηστου, αδελφικού φίλου, σημαντικού σκηνοθέτη και θεατρανθρώπου Σπύρου Α. Ευαγγελάτου. Λίγες μόλις μέρες μετά την τόσο πρόωρη και επώδυνη απώλειά της, μου ζητήθηκε από την εφημερίδα που με φιλοξενεί εδώ και 53 χρόνια αισίως, να γράψω εις μνήμην της μια επιφυλλίδα.

Επιτρέψτε μου σήμερα, λόγω της κοντινής επετείου θανάτου της, να παραθέσω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από κείνο το κείμενο:

Ο Διονύσιος Σολωμός στην ημιτελή του «Ωδή στον Μάρκο Μπότσαρη» αρχίζει με τις δύο πρώτες στροφές και τους εξαίσιους και ρυθμικά νηφάλιους μεσοτονικούς στίχους του ως εξής: «Η Δόξα δεξιά συντροφεύει / τον άντρα που τρέχει με κόπους / της Φήμης τους δύσβατους τόπους / και ο Φθόνος του στέκει ζερβιά / με μάτια, με χείλη πικρά / Αλλ’ όποτε η μοίρα του γράψει / τον δρόμον του κόσμου να πάψει / η Δόξα καθίζει μονάχη / Στην πλάκα του  Τάφου λαμπρή / και ο Φθόνος αλλού περπατεί». Πόσες φορές δε συζητήσαμε με την Λήδα τους αρχετυπικούς, για το μοτίβο του Σολωμού, στίχους του Αισχύλου από τον «Αγαμέμνονα»: «ο δ’ αφθόνητος γ’ ουκ επίζηλος πέλει (στ. 939)» («Τον Ανθρωπο που δε φθονούν, μην τον ζηλεύεις»). [….]

Ακουσα πρώτη φορά για την Λήδα Τασοπούλου έναν πρωτοφανή έπαινο από τον, μακαρίτη πια κι αυτόν, σκηνοθέτη Κώστα Μπάκα. Πρέπει να ήταν, αν θυμάμαι καλά, το καλοκαίρι του 1974, όταν ανταμώσαμε και μου είπε: «Αποφοίτησε φέτος από τη Σχολή του Εθνικου μια νέα ηθοποιός που “γράφει”. Εξαίσια κίνηση, άψογη τεχνική, θαυμάσια φωνή, απόλυτη μουσικότητα και πρωτοφανή υποκριτική φαντασία». Δεν άργησα κι εγώ και οι θεατρόφιλοι να διαπιστώσουμε πως ο Μπάκας δεν υπερέβαλλε.

Η Λήδα Τασοπούλου έκανε το πρωταγωνιστικό της ντεμπούτο (είχαν προηγηθεί συμμετοχές της στους Χορούς της τραγωδίας στο Εθνικό, ένα παλιό καλό «σχολείο» και δοκιμαστήριο σε ποικίλα ύφη, τεχνικές όρχησης, στυλ, τραγουδιού και τραγικού μεγέθους) στον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου του νεοϊδρυθέντος το 1975 «Αμφι-Θεάτρου» που έμελλε να γίνει και το μόνιμο και αποκλειστικό της πνευματικό και καλλιτεχνικό ενδιαίτημα. Στο σκηνοθετικό σκεπτικό του Ευαγγελάτου προβλεπόταν η τριχοτόμηση του ρόλου της Αρετούσας (η παρθένα, η ερωτευμένη, η ώριμη και τραγική). Η Λήδα έπαιξε την τρίτη ηλικία της ηρωίδας, μετά τον μυστικό γάμο με τον Ερωτόκριτο, την αποκάλυψη, την τιμωρία και την εξορία του γαμπρού, τη φυλάκιση της «ατιμασμένης» και απείθαρχης κόρης από τον ανελέητο πατέρα, αλλά και την τελική δικαίωση, την αναγνώριση και τον θρίαμβο της Αγάπης.

Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο ΒΗΜΑ (12.11.1975): «Αναφέρω (…) και την πρωτοεμφανιζόμενη κ. Τασοπούλου που έδωσε στην ώριμη γυναίκα την άγρια χαρά και τον άφατο πόνο με δύναμη και σιγουριά». (…) Η Τασοπούλου ευτύχησε να ενσαρκώσει ό,τι κάθε ηθοποιός ονειρεύεται. Τραγικούς ρόλους, κωμικούς, ρομαντικούς, συμβολικούς, ηθογραφικούς, εξπρεσσιονιστικούς, νατουραλιστικούς, ειρωνικούς. Επαιξε (και νομίζω μετά την Χατζηαργύρη υπήρξε η τυχερότερη) είκοσι πέντε ρόλους – μεγαθήρια των τριών τραγικών και του Αριστοφάνη, από τη μανική Κασσάνδρα ως την οιστρήλατη Ιώ, από τη μαιναδική Αγαύη στην προδομένη και μοναχική Ηλέκτρα του Σοφοκλή, από την αφοσιωμένη Τέκμησσα στην παράφορη Διηάνειρα, από την πρόσφυγα Μήδεια στην πρόσφυγα Ανδρομάχη, από την αηδιασμένη παρθένα Ιφιγένεια στην πανούργα ιέρεια Ιφιγένεια, από την έξαλλη Πενία στην εύφορη Πραξαγόρα.

Παντού στην υποκριτική της σκευή κυριαρχούσε η δύναμη του σχήματος, η τόλμη του σχεδιασμού και η σιγουριά στην εκτέλεση. Η Λήδα ήταν προικισμένη μουσικός και ευτύχησε να εισέλθει σε ένα από τα μουσικότερα σπίτια του τόπου, νύφη του μεγάλου συνθέτη Αντίοχου Ευαγγελάτου και της βιρτουόζου της άρπας συζύγου του Ξένης, ανδραδελφή της διάσημης μέτζο Δάφνης Ευαγγελάτου και του συζύγου της, συνθέτη Στέφανου Γαζουλέα και, βέβαια, σύζυγος του Σπύρου που, εκτός από τη φιλολογική και δραματολογική του σκευή, είχε μουσική παιδεία, ώστε να ευδοκιμήσει και διεθνώς ως σκηνοθέτης όπερας. Η Λήδα έπαιζε φλάουτο και βιολί, αλλά είχε και σωματική μουσική παιδεία, διότι πήρε μαθήματα προχωρημένης ορχηστρικής τέχνης. Ως εκ τούτου η έξοχη εμμέλειά της. Διέθετε το πλέον μουσικό στην κίνηση σωματικό όργανο του θεάτρου μας. Μα και, όταν χρειάστηκε να υποκριθεί μέσω του άσματος, απεκάλυψε μια καλλιεργημένη φωνή που κάλυπτε το φάσμα από την προκλασική παρτιτούρα στη τζαζ και στον εξπρεσσιονισμό του Κουρτ Βάιλ. (…)

Επαιξε έξοχα κωμωδία, τόσο που έφτασαν κάποιοι κριτικοί να την προτιμούν μόνο κωμική ηθοποιό. Ομως η Τασοπούλου ήταν η πρώτη Ελληνίδα ηθοποιός που πραγμάτωσε στη σκηνή ό,τι πρώτος ο Ευαγγελάτος και πάλι τόλμησε: να προσεγγίσει με σεβασμό και άκρα συνέπεια τις ειρωνικές, λεγόμενες, τραγωδίες του Ευριπίδη. Ο Ευαγγελάτος, βασιζόμενος στο υποκριτικό ένστικτο  και στο χιούμορ της Λήδας έδωσε με ευφορία μιαν άλλη διάσταση στον «Ιωνα», στην «Ελένη», στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» που ως εκείνη την εποχή παίζονταν ως ρομαντικά και δακρύβρεχτα δράματα.

Είχα τη μεγάλη χαρά να συνεργαστώ μαζί τους (και με άλλους εκλεκτούς συναδέλφους, την Αντιγόνη Βαλάκου, τον Κώστα Πασχάλη, τον Λουκά Καρυτινό, τον Γιώργο Πάτσα, τον Τζων Στεφανέλλη, τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη, την Ελένη Βαροπούλου, τον Γιάννη Φλερύ, την Ντόρα Τσάτσου, την Μαρία Χορς) στο «Εργαστήρι Υποκριτικής και Οπερας» που για μια τριετία διηύθυνε η Λήδα με γνώση, μέθοδο και πυγμή. Εκεί έδειξε τα σπάνια διδακτικά της προσόντα, τη μαιευτική της τεχνική και την παιδαγωγική της ευαισθησία. Καμαρώνουμε ακόμα τους μαθητές που, κυρίως εκείνη, διαμόρφωσε και που σήμερα κάνουν οι περισσότεροι σημαντική πορεία στο θέατρο. (…)

Ευτύχησα να ακούσω από το στόμα της Λήδας τους στίχους δέκα μεταφράσεών μου τραγωδίας. Και πήρε στην ευγνωμοσύνη μου θέση δίπλα στην Βαλάκου, την Παπαθανασίου, την Συνοδινού, την Χατζηαργύρη, την Κομνηνού, την Χατούπη, την Φωτοπούλου, την Καραμπέτη, την Ζούνη, την Μάγια Μόργκενστερν και άλλες νεώτερες που μου χάρισαν τον φωνήεντα στίχο. Αλλά η Λήδα μου έκανε και μια υπέρτατη τιμή. Στο ρεσιτάλ της με τίτλο «Προς ύστατον φως» (τώρα σκέπτομαι πως το πρωτοπαρουσίασε, αφού πλέον της είχε ανοιχτεί η επώδυνη οδός και η θύρα του αγνώστου) έκανε μια σύνθεση με αποσπάσματα έξι τραγωδιών με ηρωίδες γυναίκες, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά μεταφράσεις μου. (…)

Η Λήδα διάβαζε παρτιτούρα και η γλωσσομάθειά της την έκανε ικανή να επικοινωνεί στα μεγάλα κλασικά κείμενα απευθείας στο πρωτότυπο. Οταν έπαιζε Οφηλία, Κλεοπάτρα,  Κατερίνα, Ροζαλίντα μελετούσε τους ρυθμούς στο πρωτότυπο κείμενο του Σαίξπηρ, όταν έπαιζε Μαρία Στιούαρτ, Μεφιστοφελή, αλλά και Μαρία στον «Βόϋτσεκ» μελετούσε παράλληλα  και τη ρομαντική ποίηση της εποχής του Σίλλερ και του Γκαίτε και παράλληλα με το γερμανικό κείμενο του Μπύχνερ τις στακάτες άριες, τις αγχώδεις του «Βόϋτσεκ» του Μπεργκ. Θυμάμαι πως είχε πολλές επιφυλάξεις για να παίξει την Αγαύη των «Βακχών». Όταν τους διάβασα στο σπίτι τους τη μετάφραση που μου είχαν παραγγείλει, πείστηκε, όταν άκουσε τη «συμπλήρωση» που είχα κάνει των χαμένων περίπου 70 στίχων του χειρογράφου. Πείστηκε, γιατί είδε πως μπορούσε να προσεγγίσει τον θηριώδη αυτό ρόλο μέσω της άγριας χαράς του πρώτου μέρους και του άφατου πόνου του δεύτερου μέρους που και τα δύο μπορούσαν να στηρίξουν μια μουσική σύλληψη.