Η Αλεξάνδρεια {LF}των μεταμορφώσεων

Η κοσμοπολίτικη Αλεξάνδρεια υπάρχει σε μεγάλο βαθμό ως ανάμνηση, ως νοσταλγία της λογοτεχνικής πόλης που δημιούργησαν οι Καβάφης, Ε.Μ. Φόρστερ, Λόρενς Ντάρελ, Ναγκίμπ Μαχφούζ, Ιμπραήμ Αμπντέλ Μεγκίντ, Εντουαρ αλ-Καράτ, Ρόμπερτ Λίντελ, Στρατής Τσίρκας κ.ά. Η πόλη στην οποία Κόπτες Χριστιανοί, Ελληνες, Ιταλοί, Εβραίοι και Τούρκοι συμβίωναν με τους Αιγύπτιους χάθηκε με την άνοδο του αιγυπτιακού εθνικισμού μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η άνοδος του εθνικισμού οδήγησε μάλιστα στη βαθμιαία «αιγυπτιοποίηση» της πόλης, ενώ στη συνέχεια σταδιακά επήλθε η ισλαμοποίηση. Πριν από λίγα χρόνια η Αλεξάνδρεια είχε γίνει το προπύργιο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Στην επικράτηση της θρησκοληψίας βοήθησαν τα χρήματα της Σαουδικής Αραβίας, η επιστροφή στις παραδόσεις αλλά και οι φοβίες του Σαντάτ για την Αριστερά.

Ο Ισλάμ Ισα, καθηγητής Λογοτεχνίας και Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια και μεγάλωσε ακούγοντας πολλές ιστορίες για διαφορετικές  περιόδους της πόλης.

Στο βιβλίο του «Alexandria», που κέρδισε το μεγάλο βραβείο της Αγγλο-Ελληνικής Ενωσης (Anglo-Hellenic League Runciman Award), επιχειρεί να οικοδομήσει μια ολοκληρωμένη εικόνα της ακροβατώντας ανάμεσα στην ιστορία και τη μυθολογία, αρχίζοντας από τα όραμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των διαδόχων του, και φτάνοντας μέχρι τη σύγχρονη Αλεξάνδρεια και την Αραβική Ανοιξη.

Η αφήγηση ακολουθεί μια χρονολογική προσέγγιση και μεταφέρει τον αναγνώστη στις αρχαιοελληνικές καταβολές της πόλης, στους δρόμους των Ρωμαίων, των χριστιανών, των Εβραίων, των Αράβων, των Μαμελούκων, των Βυζαντινών, των Οθωμανών, των Γάλλων και των Βρετανών αποικιοκρατών, μέχρι να καταλήξει στη σύγχρονη Αίγυπτο.

Πρωταγωνιστές είναι μεγάλοι χαρακτήρες της ιστορίας και η αλληλεπίδρασή τους με την πόλη. Ο Μέγας Αλέξανδρος, οι Πτολεμαίοι, η Υπατία, ο  Ναπολέων, οι έξι Κλεοπάτρες, ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Ιησούς, ο Σαλαντίν, ο Μοχάμεντ Αλί, ο Νάσερ, ο Σαγιέντ Νταρβίς που με τις μουσικές και τους στίχους του έδωσε φωνή στα όνειρα των Αιγυπτίων για ανεξαρτησία, η εμβληματική και πρωτοπόρος Huda Sha’araw που ξεκίνησε τον αγώνα των διεκδικήσεων των γυναικών στον αραβικό κόσμο ιδρύοντας το 1923 την Αιγυπτιακή Φεμινιστική Ενωση κ.ά. Ο Φόρστερ και ο Ντάρελ πάλι επηρεάστηκαν βαθιά από την Αλεξάνδρεια, αλλά έζησαν εκεί μόνο για λίγα χρόνια. Δεν «ένιωσαν» την πόλη, δεν απομακρύνθηκαν από τους δικούς τους κύκλους, δεν είδαν την πόλη έξω από την εμπειρία του πολέμου. Το ίδιο δεν μπορεί να ειπωθεί για τον Καβάφη, ο οποίος είναι «ο ποιητής της πόλης» που την κατανόησε και στη συλλογική μνήμη συνεχίζει να την ενσαρκώνει.

Σημαντικό ρόλο παίζουν όμως και οι αφανείς ήρωες της πόλης όπως ο παππούς του συγγραφέα και άλλοι καθημερινοί άνθρωποι, και η προσπάθειά τους να κατανοήσουν τις ραγδαίες αλλαγές της ιστορίας, ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πολιτικό και κοινωνικό τοπίο. Η αγάπη του Ισα για την Αλεξάνδρεια είναι αισθητή σε κάθε σελίδα του βιβλίου. Ο τόνος είναι νοσταλγικός, ανακαλεί αναμνήσεις θέλοντας να ενοποιήσει τις ποικίλες ταυτότητες και αντιφάσεις της πόλης και των ανθρώπων της, και να τις ενσωματώσει σε έναν πιο συνεκτικό τόπο.

Για τον Ισα, η στιγμή που σηματοδότησε τον θάνατο της πολυπολιτισμικότητας της Αλεξάνδρειας είναι ο Πόλεμος των Εξι Ημερών, γνωστός και ως Αραβοϊσραηλινός Πόλεμος του 1967.

Πριν από αυτόν κάποιος θα μπορούσε να είναι Αλεξανδρινός Αρμένιος, Αλεξανδρινός Εβραίος κ.λπ. Μετά τον πόλεμο ένας Αλεξανδρινός έπρεπε να είναι και Αιγύπτιος και για να είναι Αιγύπτιος, έπρεπε να είναι και Αραβας. Σε κάθε περίπτωση, η μακρά ιστορία της Αλεξάνδρειας μας διδάσκει ότι οι κοινωνίες υφίστανται συνεχείς μεταβολές. Η σημερινή ταυτότητά της αποτελεί μια στάση, άλλη μια σύντομη στιγμή στη μακρά ιστορία της.

Δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά την κατασκευή των Πυραμίδων της Γκίζας, ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια. Βρισκόμαστε δυόμισι χιλιάδες χρόνια έπειτα από αυτό. Ποιος αλήθεια μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί σε δυόμισι χιλιετίες από τώρα;

Η Βασιλική Σουλαδάκη είναι διεθνολόγος