«Μετά» την κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας

Τη δεκαετία του 1990 στο Ηνωμένο Βασίλειο αλλά και αλλού στην Ευρώπη συζητιόταν, τόσο σε ακαδημαϊκούς όσο και σε πολιτικούς κύκλους, το βιβλίο, Ο Τρίτος Δρόμος – Η ανανέωση της σοσιαλδημοκρατίας, του Αντονι Γκίντενς (Πόλις, 1998). Η πληθυντική Ελληνική Αριστερά – στην οποία, ασφαλώς, περιλαμβάνεται και η σοσιαλδημοκρατική εκδοχή της, το ΠΑΣΟΚ – απαξίωσε (με εξαίρεση τον Κώστα Σημίτη) να ασχοληθεί με τις σκέψεις, τους προβληματισμούς και τις προτάσεις πολιτικής που είχαν κατατεθεί κατά τη διάρκεια των συζητήσεων που διεξάγονταν διεθνώς για τον Τρίτο Δρόμο. Η πλειονότητα των Ελλήνων αριστερών διανοουμένων θεώρησε τον Τρίτο Δρόμο απλώς ως την ιδεολογική πλατφόρμα του μπλερισμού, μια απόπειρα θεωρητικής «νομιμοποίησης» της αποδοχής στοιχείων της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας εκ μέρους της (παλαιάς) σοσιαλδημοκρατικής ιδεολογίας. Εις μάτην ο Νίκος Μουζέλης, σε ένα εξαιρετικό, μικρό του βιβλίο, με τίτλο, Για έναν εναλλακτικό Τρίτο Δρόμο – Αναστοχαστικός εκσυγχρονισμός και τα αδιέξοδα της πολιτικής σκέψης του Antony Giddens (Πόλις, 2001), επιχείρησε, πρώτον, να δείξει ότι ο Τρίτος Δρόμος είχε «μια αυστηρή συγκρότηση και μια εσωτερική λογική που βασίζεται σε μια ενδιαφέρουσα θεωρία για τον αναστοχαστικό εκσυγχρονισμό και τον τύπο του ατομισμού που απορρέει απ’ αυτόν», και, δεύτερον, να προτείνει έναν άλλον Τρίτο Δρόμο, διαφορετικό από εκείνον του Γκίντενς. Ο εναλλακτικός Τρίτος Δρόμος θα περιλάμβανε προτάσεις πολιτικής, οι οποίες θα απέρρεαν από τις διαφορετικές θεωρητικές του παραδοχές (με κοινό τους, όμως, σημείο με αυτές του Γκίντενς, τον στόχο να είναι εφαρμόσιμες, να μην κινούνται στον χώρο της ουτοπίας). Για παράδειγμα, ο Γκίντενς – όπως και ο Ούλριχ Μπεκ – θεωρούσε ότι η παραδοσιακή διάκριση Αριστεράς και Δεξιάς δεν ήταν πολύ «χρήσιμη» για την οικοδόμηση της νέας σοσιαλδημοκρατικής – κατ’ άλλους, κεντροαριστερής (αν κι ο όρος αυτός είναι αρκετά ασαφής) – πρότασης. Πίστευε ότι οι έννοιες της Αριστεράς και της Δεξιάς ήταν χρήσιμες για την κατανόηση των αγώνων της πρώιμης νεωτερικότητας, που εστιάζονταν σε θέματα αναδιανομής ή και μετασχηματισμού των σχέσεων παραγωγής, όχι όμως για την ύστερη νεωτερικότητα, «όπου οι συλλογικοί αγώνες έχουν να κάνουν λιγότερο με την “πάλη των τάξεων” και περισσότερο με τον προβληματισμό γύρω από την κατασκευή ταυτοτήτων και την επιλογή των τρόπων ζωής». Σχετικό είναι και το βιβλίο του, Πέραν της Αριστεράς και της Δεξιάς – Το μέλλον μιας ριζοσπαστικής πολιτικής (Πόλις, 1999). Αντιθέτως, ο Μουζέλης θεωρούσε ότι η έννοια «Αριστερά» θα υπάρχει όσο «στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας εξακολουθούμε να έχουμε οικονομική εξαθλίωση, πολιτική καταπίεση, κοινωνικό αποκλεισμό και πολιτισμική χειραγώγηση». Ας σημειωθεί – για την ιστορία ή μήπως όχι μόνο(;) – ότι με αυτόν τον ορισμό της Αριστεράς συμφωνούσε και μια εμβληματική μορφή της μεταπολεμικής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, ο Βίλι Μπραντ. Τίποτε απ’ όλα αυτά, όμως, δεν συζητήθηκε τότε στη χώρα μας με τη δέουσα προσοχή, σοβαρότητα και εν τέλει επάρκεια.

Πέρασαν πολλά χρόνια έκτοτε, στη διάρκεια των οποίων συντελέστηκαν κρίσιμες – και, ενίοτε, απροσδόκητες – αλλαγές στο ευρωπαϊκό και το ευρύτερο διεθνές πολιτικό και οικονομικό σκηνικό, οι οποίες μετέβαλαν ουσιωδώς τα δεδομένα της δεκαετίας του ’90. Αυτές οδήγησαν στον επαναπροσδιορισμό και των σχετικών θεωρητικών προβληματισμών. Στην Ελλάδα, όμως, παρά το γεγονός ότι έχουμε, πλέον, όλο και περισσότερες ποιοτικές μεταφράσεις έργων για τη Δημοκρατία, την Οικονομία, την παγκοσμιοποίηση, τις διεθνείς σχέσεις και την Ευρωπαϊκή Ενωση, την επανάσταση στην πληροφορική με τους κβαντικούς υπολογιστές και την τεχνητή νοημοσύνη, κ.λπ., όπως και σημαντικές επιστημονικές μελέτες αλλά και δοκίμια Ελληνίδων και Ελλήνων που εντάσσονται σε αυτές τις θεματικές, η συζήτηση στο εσωτερικό των κομμάτων για όλα τα παραπάνω ζητήματα εξακολουθεί να είναι υποτονική.

Το γιατί συμβαίνει αυτό στα πολιτικά κόμματα στις σημερινές δημοκρατίες μάς το εξηγεί αναλυτικά ο Γιώργος Σιακαντάρης – ένας συνεπής σοσιαλδημοκράτης και σημαντικός διανοητής, ο οποίος συνεχώς ενημερώνεται για την κίνηση των πολιτικών ιδεών και αναστοχάζεται πάνω σε αυτές μέσα από τα κείμενά του στον Τύπο και τα βιβλία του – στο νέο του πόνημα για το μέλλον των δημοκρατιών (που προλογίζεται από τον Ξενοφώντα Κοντιάδη). Ενα μέλλον το οποίο προοιωνίζεται διαφορετικό από αυτό που μέχρι σήμερα γνωρίζουμε. Τούτο οφείλεται στο ότι κρίσιμες έννοιες έχουν μετεξελιχθεί ως προς το περιεχόμενό τους, αποκτώντας ως πρόθεμα τη λέξη «μετά», με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να κάνει λόγο για μεταδημοκρατία, μεταπολιτική και μετακόμματα. Εδώ δεν μπορεί κανείς παρά να θυμηθεί τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, ο οποίος υποστηρίζει ότι το «μετά» φανερώνει τη σημερινή αμηχανία των διανοουμένων να συλλάβουν καινοφανή πολιτικο-κοινωνικά φαινόμενα με τη βοήθεια των υπαρχουσών κατηγοριών ταξινόμησής τους και να προβλέψουν τον τρόπο εξέλιξής τους.

Περί λαϊκισμού

Παρά ταύτα, ο Σιακαντάρης δεν πτοείται από την πολυπλοκότητα των ζητημάτων που συνιστούν τις βασικές μεταβλητές της συνάρτησης που εκφράζει την ποιότητα των σύγχρονων δημοκρατιών. Αρνείται να δεχθεί ότι ο μόνος εχθρός της δημοκρατίας είναι ο λαϊκισμός, ότι ο θεσμός των πολιτικών κομμάτων είναι σχεδόν ξεπερασμένος, ότι οι «πολιτικώς ορθές» λύσεις είναι πάντοτε – δηλαδή αδιακρίτως της φύσης τού προς επίλυση ζητήματος – τεχνοκρατικές, όπως και ότι δεν υπάρχει λόγος να υφίσταται η διάκριση Δεξιάς και Αριστεράς δεδομένου ότι τα προγράμματα των σημερινών κομμάτων της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς όχι απλώς συγκλίνουν αλλά σχεδόν ταυτίζονται. Μάλιστα, στην τελευταία εξέλιξη συμβάλλει και το γεγονός ότι το ποια προβλήματα θα ενταχθούν στην προεκλογική ατζέντα των κομμάτων δεν προσδιορίζεται από την ένταση των υφισταμένων προβλημάτων, αλλά είναι «αρμοδιότητα» των εταιρειών που αναλαμβάνουν την προεκλογική τους καμπάνια. Αυτές συνήθως επιλέγουν τα πιο «ανούσια» από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες, όπως ορθά έχει παρατηρήσει ο Κόλιν Κράουτς και μας το υπενθυμίζει ο Σιακαντάρης. Εξετάζει, επίσης, ο συγγραφέας το φαινόμενο της αύξησης της δύναμης της εκάστοτε ηγεσίας των πολιτικών κομμάτων λόγω της απευθείας εκλογής της από τον λαό (κι όχι από τα μέλη του κόμματος), γεγονός που δεν ευνοεί την ανάπτυξη της εσωκομματικής δημοκρατίας, όπως κι εκείνα της «δικαστικοκρατίας» και των «εξαρτημένων ανεξάρτητων αρχών». Πάντως, ως προς την ορθότητα του όρου «δικαστικοκρατία» ή, με άλλα λόγια, του «κράτους των δικαστών», ας μου επιτραπεί να διατηρήσω κάποιες επιφυλάξεις, καθώς εξακολουθώ να πιστεύω ότι η απάντηση του μυλωνά του Πότσνταμ, στην Πρωσία του 18ου αιώνα, στον Φρειδερίκο τον Μεγάλο που επιχείρησε να του πάρει τον μύλο χωρίς να τον αποζημιώσει, ότι «υπάρχουν δικαστές στο Βερολίνο», έχει, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα, μεγαλύτερη σημασία για την προστασία της δημοκρατίας απ’ όσο ο κίνδυνος που δημιουργούν γι’ αυτήν κάποιες κακές δικαστικές αποφάσεις συνιστώντας παρεμβάσεις στην πολιτική και μπορεί ν’ αποβούν σε βάρος της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (μια τέτοια απόφαση, την οποία αναφέρει ο συγγραφέας στο βιβλίο του, είναι εκείνη του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, το οποίο έκρινε ότι το συνταγματικό δικαίωμα των Αμερικανών στην ελευθερία του λόγου επιτρέπει σε κάποιες επιχειρήσεις να αρνούνται να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε ομόφυλα ζευγάρια – υπόθεση Λόρι Σμιθ). Ο Σιακαντάρης, ακολούθως, μελετά τους κινδύνους που γεννούν για τη δημοκρατία ο εθνικισμός, ο εθνικολαϊκισμός και η ενίσχυση του φαινομένου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, που ο συγγραφέας, μάλλον πιο ήπια, χαρακτηρίζει «ακραίο θρησκευτικό συναίσθημα». Τέλος, παίρνει κριτική στάση απέναντι στο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, αναρωτώμενος αν αποτελεί «δώρο, κατάρα ή πρόκληση». Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι διαλογικός ο τρόπος προσέγγισης του κάθε θέματος με το οποίο καταπιάνεται σε κάθε κεφάλαιο – ή και απλή ενότητα – ο συγγραφέας, δηλαδή εξετάζει, με κριτικό πνεύμα, επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα και δεν παρουσιάζει μία και μόνο άποψη, αυτή που εκείνος ασπάζεται.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση αυτού του πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου – στο οποίο αποτυπώνεται, εν τέλει και κυρίως, η αγωνία ενός δημοκράτη πολίτη για το μέλλον αυτού του πολιτεύματος – ας μου επιτραπούν δύο μόνον ακόμη σχόλια. Πρώτον, σε μελλοντική επανέκδοση του βιβλίου, θα μπορούσε ίσως να προσθέσει ο Σιακαντάρης στους κινδύνους που απειλούν τις σύγχρονες δημοκρατίες την υπονόμευσή τους, όπως και της επιστήμης, από μια αυξανόμενη επιρροή του ανορθολογισμού στην πολιτισμική ζωή των δυτικών κοινωνιών. Το επικίνδυνο αυτό φαινόμενο έχει εκθέσει με ενάργεια ο Στέφανος Τραχανάς στο βιβλίο του, Ο Κύκλος – Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς (ΠΕΚ, 2024), το οποίο έχει ήδη παρουσιάσει ο Σιακαντάρης στην Book Press (στις 3 Ιουλίου 2024). Δεύτερον, είναι άξιο ιδιαίτερης προσοχής – και επαίνου – ότι στην κριτική που ασκεί ο Σιακαντάρης στα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα για το γεγονός ότι δεν τους απασχολεί πλέον το ζήτημα της άμβλυνσης των ανισοτήτων – μας υπενθυμίζει, μάλιστα, την «αρχή της διαφοράς» του Τζων Ρωλς, σύμφωνα με την οποία αποδεκτές πρέπει να είναι μόνον εκείνες οι κοινωνικές ανισότητες οι οποίες λειτουργούν υπέρ των λιγότερο ευνοημένων – δεν στρέφεται, ταυτόχρονα, εναντίον της έμφασης που αυτά τα κόμματα δίνουν – όπως και οι φιλελεύθεροι του Δημοκρατικού Κόμματος των ΗΠΑ – στην ανάγκη διευρυμένης προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ορθή απόρριψη της έννοιας του «δικαιωματισμού» (που έχει αρνητική συμπαραδήλωση) και η συνεχής έγνοια για τα ανθρώπινα δικαιώματα – που αποτελούν μια μεγάλη κατάκτηση του νομικού και πολιτικού μας πολιτισμού – οφείλει να συνυπάρχει στα προγράμματα των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων με σχέδια για τη μείωση των οικονομικών ανισοτήτων, τα οποία δεν μπορεί να αφορούν πλέον δράσεις σε εθνικό επίπεδο, αλλά αυτές οφείλουν να είναι υπερεθνικές (π.χ., να επιδιώκονται στο πεδίο των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ενωσης ή διεθνών οργανισμών ή μέσω διεθνών συνθηκών), προκειμένου να είναι αποτελεσματικές.

Ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο