Είναι η ραπ ένα είδος έντεχνης ποίησης;

Δύο πρόσωπα από όμοιους ή διαφορετικούς χώρους τοποθετούνται για ένα ζήτημα που απασχολεί την καθημερινότητά μας:

Δυσδιάκριτες αλλά ορατές ομοιότητες

(Της Ευγενίας Μανωλίδου)

Η ραπ μουσική έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο δημοφιλή είδη παγκοσμίως, με σημαντική απήχηση και στην Ελλάδα. Πολλοί ακροατές την εκτιμούν όχι μόνο για τον ρυθμό και την έντασή της, αλλά και για τους στίχους της, που συχνά περιέχουν νοήματα και έντονη συναισθηματική φόρτιση. Παρά τη δημοτικότητά της, η ραπ συχνά επικρίνεται για τη γλώσσα της, την ωμότητά της και το περιεχόμενο των στίχων της. Ωστόσο, η προσωπική μου άποψη είναι ότι η ραπ διαθέτει αναμφίβολα καλλιτεχνική αξία και οι ομοιότητές της με την παραδοσιακή ποίηση, αν και δυσδιάκριτες, είναι αναμφισβήτητα υπαρκτές.

Η ποίηση και η ραπ μοιράζονται την ανάγκη για έκφραση έντονων συναισθημάτων και εμπειριών, χρησιμοποιώντας μεταφορές, παρομοιώσεις και άλλα λογοτεχνικά μέσα. Κοινά τους θέματα είναι η εσωτερική πάλη, η μοναξιά και η αναζήτηση νοήματος. Ποιητές όπως ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γιάννης Ρίτσος και ο Κωνσταντίνος Καβάφης συχνά εξερευνούν αυτές τις θεματικές στην ποίησή τους. Ομοίως, η ραπ εστιάζει στην επιθυμία για αλλαγή, την ταυτότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη, με ισχυρές εικόνες και έντονο λόγο, και έχει αγαπηθεί τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως για την ικανότητά της να συνδυάζει ρυθμό και νοήματα. Στην ουσία, η ραπ γίνεται η φωνή μιας νέας γενιάς που παλεύει με τις προκλήσεις της σύγχρονης ζωής. Αυτή η ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία των εσωτερικών συγκρούσεων είναι κάτι που συναντούμε και στην παραδοσιακή ποίηση, που συχνά λειτουργεί ως μέσο για την εξερεύνηση προσωπικών αλλά και κοινωνικοπολιτικών θεμάτων.

Η αναζήτηση δικαιοσύνης, η αντιμετώπιση των ανισοτήτων και η διατήρηση της προσωπικής ταυτότητας μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, είναι κοινές ανησυχίες. Οι ποιητές, όπως και οι στιχουργοί της ραπ, επιδιώκουν να καταγράψουν την εποχή τους και να αφήσουν το στίγμα τους στην κοινωνία μέσω της τέχνης τους. Κάτι που βρίσκω ιδιαιτέρως ενδιαφέρον είναι οι συνεργασίες μεταξύ ραπ καλλιτεχνών και της συμφωνικής ορχήστρας, που αποδεικνύει ότι η ραπ μπορεί να ενσωματωθεί και σε παραδοσιακές μορφές τέχνης, όπως έγινε και με την ποίηση. Ας θυμηθούμε τι συνέβη με το Αξιον Εστί του Μίκη Θεοδωράκη, η πρώτη εκτέλεση του οποίου πραγματοποιήθηκε το 1964 με τη συμμετοχή της Ορχήστρας της ΕΡΤ και ερμηνευτές τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Μάνο Κατράκη.

Αυτή η πρωτοποριακή συνεργασία για την εποχή της τελικά κέρδισε τους Ελληνες, καθώς συνέβαλε στην εκλαΐκευση των αριστουργημάτων της ελληνικής ποίησης, κάνοντάς τα προσιτά σε όλους. Παρομοίως, μια από τις πιο διάσημες διεθνείς συνεργασίες ραπ και συμφωνικής ορχήστρας ήταν το 2014, όταν ο θρυλικός ράπερ Nas παρουσίασε το κλασικό άλμπουμ του Illmatic με τη συνοδεία της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας στο Kennedy Center της Ουάσιγκτον, σε μια συναυλία που συνδύασε ραπ μουσική με συμφωνικά στοιχεία και ανέδειξε τη ζωντάνια και τη δυναμική της ραπ ως παγκόσμιας μορφής τέχνης. Από τα ανωτέρω, καθίσταται σαφές ότι η ραπ μουσική δεν αποτελεί μόνον ένα μέσο για ρυθμό και κίνηση, αλλά μπορεί δικαίως να θεωρηθεί ως μία σύγχρονη μορφή ποίησης, ικανή να εκφράζει έντονες ανησυχίες και συναισθήματα, συγκινώντας και εμπνέοντας εκείνους που την ακούν.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός, διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή»

Στα 60 τους τι θα γράφουν αυτοί;

(Του Νίκου Ξυδάκη)

Θα ‘θελα να γινόταν να βάλω τώρα να ακουστεί το τραγούδι του Μάνου Ελευθερίου «Η σούστα πήγαινε μπροστά κι ο μάγκας τοίχο τοίχο / δεν έτυχε στα χρόνια αυτά τίποτα να πετύχω». Το θεωρώ το ωραιότερο μελωδικό ραψωδικό ραπ τραγούδι. Με τη μουσική του Δήμου Μούτση βεβαίως. Και αυτή να ήταν η μοναδική απάντησή μου.

Ομολογώ πως δεν γνωρίζω και πολλά. Ομως ό,τι έχω ακούσει βρίσκω πως επικεντρώνεται στα λόγια. Μια ευαίσθητη ή σκληρή και κυνική γλώσσα συχνά, όπου απουσιάζει το μουσικό υπόβαθρο αλλά κυριαρχεί ο ρυθμός. Ούτε ακριβώς ρυθμός, αλλά κίνηση. Δεν νομίζω ότι οι ίδιοι που υπηρετούν αυτό το είδος έχουν σκοπό και τη φιλοδοξία να κάνουν ποίηση. Ετσι τουλάχιστον όπως την ξέρουμε από την ιστορία της. Μάλλον τα λένε ωμά. Ούτε η σιωπή έχει πολλά δικαιώματα σ’ αυτό τον λόγο, όπως δεν έχει και η παύση στη μουσική που ακούγεται. Επίσης αν πρόκειται για ομιλητή ή για τραγουδιστή ή για μελωδό. Τελικά να έχει περισσότερο ενδιαφέρον για την κοινωνιολογία, να βαραίνει και η πολιτική διάσταση. Ενώ η καλή ποίηση δεν είναι αδιάφορη προς όλα αυτά, αλλά επεξεργάζεται όπως και προφυλάσσεται από τις ευκολίες.

Η ποίηση, καλώς ή κακώς, ακόμα γράφεται για να διαβάζεται. Σημαίνει ένα βιβλίο ανοιχτό στον καθένα. Και προφυλάσσει από στάδια και φανατικά μαζικά ακροατήρια. Τώρα αν θέλει μπορεί κανείς να επινοήσει ή να αναγάγει την καταγωγή του είδους στους ομηρικούς ραψωδούς. Ή ακόμη να ανακαλύψει και επιρροή του Ντοστογιέφσκι, από τους «Ταπεινούς και καταφρονεμένους» πιο συγκεκριμένα, όπως είδα κάπου να αναφέρεται για γνωστό ράπερ. Πάντως δεν βρίσκω ιδιαίτερο νόημα στο να απαντηθεί το ερώτημα αυτό. Μου φαίνεται λίγο πλαστό το δίλημμα αν είναι ή δεν είναι ποίηση. Το φαινόμενο θα πορευτεί μάλλον μόνο του. Θα βρει τη ζωή του ή θα τη χάσει. Εξάλλου αυτή τη στιγμή υποστηρίζεται από μεγάλο νεανικό κοινό που έχει και αυτό τον πόνο του. Και που δεν έχει ανάγκη να προσδιορίσει αν πρόκειται για ποίηση, μουσική ή τραγούδι ή κάτι άλλο. Πιο πολύ μάλιστα ίσως να με συγκινεί αυτό το ίδιο το νεανικό κοινό παρά τα τραγούδια του. Υπάρχει στα πρόσωπά τους ένας αποκλεισμός και μια απώλεια.

Επίσης γράφεται κυρίως από πολύ νέα παιδιά, απ’ όσο ξέρω περισσότερο από αγόρια. Τώρα στα εξήντα τους τι θα γράφουν; Θα εξακολουθεί το είδος αυτό να έχει αυτή την υπερένταση που έχει σήμερα; Γιατί πρόκειται για ένα υπερκινητικό είδος. Συνεχές beat… Σφυροκόπημα. Στην καρδιά του όμως υπάρχει κόπωση. Εδώ εγώ ως παλιός βλέπω ακόμα τον Μικ Τζάγκερ να χτυπιέται και με πιάνει ένα άγχος θανάτου, σαν ήττα μιας εξέγερσης. Δεν αποκλείεται όμως να αποκτήσει τη διάρκειά του. Μπορεί κάποιος που έζησε και συνδέθηκε με αυτή την έκφραση το 2050, το 2060, το 2070 στο δωμάτιό του ή στον δρόμο να «ραπάρει» κάτι νοσταλγικά, ή να στήσει κανένα γλέντι με συνομηλίκους του. «Σαν να μην έγινε και τίποτα». Πάντως να διαβάζει κανείς σε κάποιο βιβλίο τους στίχους του, μου φαίνεται δύσκολο.

Ο Νίκος Ξυδάκης είναι συνθέτης και τραγουδοποιός