Ο Δημήτρης Χατζής, ο Γεράσιμος Σταύρου και το «Καληνύχτα, Μαργαρίτα»

Τη θεατρική περίοδο 1971-72, στο θέατρο Αλφα, ο θίασος Ληναίου – Φωτίου παρουσιάζει το έργο του Γεράσιμου Σταύρου «Καληνύχτα, Μαργαρίτα», διασκευή του γνωστού διηγήματος του Δημήτρη Χατζή «Μαργαρίτα Περδικάρη». Ο Στέφανος Ληναίος και η Ελλη Φωτίου είχαν αρχίσει παραστάσεις του ίδιου έργου και τον Απρίλιο του 1967, όταν τις διέκοψε βίαια η επιβολή της δικτατορίας.

Σε αυτό το ανέβασμα, πάλι μέσα στη χούντα, βέβαια, και δίπλα στο θιασαρχικό ζευγάρι, με την Ελλη Φωτίου να ενσαρκώνει έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς και τον καλύτερο, σίγουρα, ρόλο της μακράς καριέρας της, ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος, η Ντίνα Κώνστα, η Ερση Μαλικένζου, ο Χρήστος Δαχτυλίδης, η Μαρία Κωνσταντάρου και πολλοί άλλοι.

Στην κριτική μου στο «Βήμα» τον Δεκέμβριο του 1971 σημείωνα: «Ηταν πολύ καλή ιδέα να ξαναπαρουσιαστεί στο κοινό το έργο του κ. Γεράσιμου Σταύρου “Καληνύχτα, Μαργαρίτα”. Είναι ένα έργο βαθύ και τίμιο. Το διήγημα του Δημήτρη Χατζή “Μαργαρίτα Περδικάρη” δεν περνάει στο θέατρο. Ο συγγραφέας του αφηγήθηκε απλά μιαν ιστορία φορτισμένη σε δύο πόλους: την αντίσταση στην Κατοχή και την κατάρρευση μιας μεγαλοαστικής οικογένειας της ελληνικής επαρχίας.

Πρωτότυπο έργο

Ο κ. Σταύρου δεν έκανε θέατρο το διήγημα του Χατζή, έγραψε ένα έργο θεατρικό αυτόνομο με το υλικό που πρόσφερε η ιστορία του Χατζή. Κατόρθωσε τούτο το αξιοπρόσεκτο: να μας πείσει, σχεδόν, πως άντλησε την ιστορία του από μιαν άλλη, τρίτη πηγή, αλλά πρώτη χρονικά, από όπου την άντλησε και ο Χατζής. Μπορούμε να μιλάμε, λοιπόν, για ένα πρωτότυπο έργο.

Η σύλληψη των σχέσεων και οι καταστάσεις του έργου μπορούν να καυχηθούν πως έρχονται κατευθείαν από τις μπαλζακικές εμπνεύσεις. Δεν κάνουμε αστόχαστους παραλληλισμούς. Ούτε συγκρίσεις. Αυτή η οικογένεια Περδικάρη, όμως, μπορούσε να είναι μία από εκείνες τις μεγαλοαστικές οικογένειες που συνέλαβε στην άνοδο και στη φθορά του ο μεγάλος ρεαλιστής Μπαλζάκ.

Η εποχή, μέσα στην οποία τοποθετείται η ιστορία, είναι καταλυτική. Η Κατοχή. Ενας πόλεμος πάντα λειτουργεί σαν μοχλός και ανατρέπει κάποιες ισορροπίες και αναρριπίζει κάποια συγκαλύπτοντα παραπετάσματα. Ξεσκεπάζει την απατηλή και τακτοποιημένη βιτρίνα, αναταράζει την εθελοτυφλούσα, λιμνασμένη και ναρκωμένη συνείδηση της ιστορίας. Η οικογένεια Περδικάρη είναι μια τυπική εικόνα της μεγαλοαστικής επαρχίας. Η σεμνοτυφία, το κέρδος, η απάτη, η “ευσέβεια”, η συνενοχή, η αμοιβαιότητα στην κοινωνική πρόσοψη και η δυσπιστία στο “εσωτερικό” τη χαρακτηρίζουν. Εχει διαβρωθεί από τα ίδια τα λάθη της, από την απληστία της, την αυτοϋπονόμευσή της. Ο άκρατος ατομισμός, οι εσωτερικές αντιθέσεις, υπερτονισμένες από τις εγγενείς αντιφάσεις της μεθοδολογίας, οδηγούν τα μέλη της σε μιαν ανοικτίρμονα αυτοκαταστροφή. Η εξαπάτηση με τη μορφή της φιλανθρωπίας, ο κοινωνικός απομονωτισμός, η νεύρωση, η μέθη, η κλοπή, η φιλαργυρία, η κρυψίνοια, ο σαλταδορισμός και, τέλος, η προδοσία είναι τα γνωρίσματα των πορτρέτων της “αξιότιμης” αυτής πινακοθήκης που παρουσιάζει ο κ. Σταύρου στη σκηνή. Χωρίς έμφαση. Μέσα στη δοσμένη εποχή αφήνει τις σχέσεις να λειτουργήσουν “φυσικά”, ακολουθώντας τη μοιραία πορεία τους.

Η Μαργαρίτα

Αυτό το σπίτι – θεσμός θα καταρρεύσει χτυπημένο από μέσα. Αυτό το παιδί, η Μαργαρίτα, θα πυροδοτήσει τα εκρηκτικά. Η άπραγη παιδούλα, η προορισμένη από την οικογένεια να τη συνεχίσει, να τη διατηρήσει, θα αντισταθεί. Είναι αξιοσημείωτο πως ο συγγραφέας τονίζει με ιδιαίτερη έμφαση το γεγονός ότι ακριβώς η ευαισθησία της Μαργαρίτας είναι προϊόν και επεξεργασία του περιβάλλοντος. Είναι μια θέση που παίρνει απροσμέτρητη σημασία, όταν κατανοηθεί. Ξέφυγε από την παγίδα να παρουσιάσει τη συνειδητοποίηση της πραγματικότητας, σαν αποτέλεσμα μιας εξωτερικής και αλλότριας δυνάμεως. Οταν η Μαργαρίτα μυείται, είναι ώριμη να δεχθεί την έξοδο, τη διαφυγή από το περιβάλλον της. Τα επιχειρήματά της τα βρίσκει μέσα στο ίδιο της το σπίτι. Οταν λέει το πρώτο της ψέμα στο τέλος της δεύτερης εικόνας, έχει αρχίσει να αντιστέκεται. Πολεμάει με τα μέσα που χρησιμοποιεί ο εχθρός.

Αδυναμίες

Δεν είναι χωρίς αδυναμίες η δόμηση του έργου του κ. Σταύρου. Υπάρχει πολλή σχηματικότητα σε ορισμένους χαρακτήρες. Κάποιες σχέσεις των προσώπων στερήθηκαν τη σαφήνεια της αφετηρίας που τις οδηγεί στη σύγκρουση. Πολλά πράγματα λέγονται, “εκτίθενται”, χωρίς να παίρνουν θεατρική υπόσταση. Μερικές κορυφώσεις προετοιμάζονται σχεδόν σχολαστικά, άλλες δημιουργούνται χωρίς προθέρμανση και δεν σημαδεύουν τη συνέχεια της δράσης. Ετσι που τα πρόσωπα φαίνονται αμέτοχα ή αδιάφορα ή απληροφόρητα για πράγματα που τα αφορούν. Ο ρυθμός της αφήγησης δεν είναι πάντοτε δεμένος και τα επεισόδια διαδέχονται το ένα το άλλο μόνο οριζόντια, η κάθετη, βαθιά ματιά λείπει και ώρες ώρες αισθάνεσαι τη δράση να κινείται στην επιφάνεια, όχι περίοπτη, αλλά ανάγλυφη. Ο λόγος, όμως, είναι θεατρικός, μεστός ο διάλογος, έξω από τους μονολόγους που γυρίζουν τον θεατή στο παρελθόν».