Λογοτεχνικές «βουτιές» στην κλασική μουσική

Η Βιρτζίνια Γουλφ πριν ξεκινήσει να γράφει τα βιβλία της πρώτα τα συνέθετε, τα αντιμετώπιζε δηλαδή ως μια παρτιτούρα. Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες άκουγε vallenato, ένα είδος κολομβιανής λαϊκής μουσικής, όταν δούλευε. Το αριστούργημά του, μάλιστα, «Εκατό χρόνια μοναξιάς» το είχε περιγράψει ως «ένα vallenato 400 σελίδων». Η ανυπέρβλητη γοητεία της μουσικής – και δη της κλασικής – καταλαμβάνει τον δικό της χώρο στη λογοτεχνία, ενίοτε γίνεται και ο κεντρικός ήρωας. Και τότε οι λέξεις των συγγραφέων αποκτούν τον δικό τους ξεχωριστό ήχο.

«Ο αχός της εποχής»

Τζούλιαν Μπαρνς (εκδ. Μεταίχµιο, µτφ. Θωµάς Σκάσσης)

Ο Τζούλιαν Μπαρνς στο βιβλίο αυτό βάζει στο κέντρο τη μάχη του Ντμίτρι Σοστακόβιτς με τη συνείδησή του και εξερευνά, με μια θαυμάσια μυθιστορηματική αφήγηση, τη ζωή του συνθέτη στο σταλινικό καθεστώς. Μέσα από τις σελίδες του αναδύονται γνωστές και άγνωστες πτυχές του μουσικού Σοστακόβιτς. Φωτίζει τη ζωή, η οποία συνθέτει τη δική της ιστορία μέσα από λύπες, χαρές, αγωνίες, ενθουσιασμούς και απογοητεύσεις, επιτυχίες και αποτυχίες.

Ο Μπαρνς δίνει χώρο στη μάχη του εξαίρετου δημιουργού με τον ίδιο του τον εαυτό, προσπαθώντας να υπερκεράσει τις δυσκολίες και να υλοποιήσει τις μουσικές σκέψεις του, τις οποίες μόνο ο ίδιος κατανόησε βαθιά. Σε αυτή τη βασανιστική διαδρομή βίωσε την ειρωνεία, την απαξίωση, τον πόλεμο εκείνων που ήταν δέσμιοι στις ιδεοληψίες τους. «Δεν ήθελε να γίνει ήρωας δράματος. Μερικές φορές όμως, καθώς ο νους του πήγαινε από το ένα στο άλλο τις μικρές ώρες της νύχτας, σκεφτόταν: Σ’ αυτό κατέληξε λοιπόν η ιστορία; Υστερα από όλη αυτή την πάλη, όλον αυτό τον ιδεαλισμό και τις ελπίδες, την πρόοδο, την επιστήμη, την τέχνη και τη συνείδηση, όλα αυτά κατέληξαν σε έναν άνθρωπο που στέκεται μπροστά σε έναν ανελκυστήρα έχοντας στα πόδια του ένα βαλιτσάκι με τσιγάρα, εσώρουχα και σκόνη για το καθάρισμα των δοντιών και περιμένει να έρθουν να τον πάρουν».

«Αμστερνταμ»

Ιαν ΜακΓιούαν (εκδ. Πατάκη,
µτφ. Γιώργος-Ικαρος Μπαµπασάκης)

Ο Κλάιβ και ο Βέρνον είναι δύο παλιοί φίλοι που συναντιούνται στην κηδεία της Μόλι, με την οποία είχαν και οι δύο συνδεθεί ερωτικά μαζί της στο παρελθόν. Αυτή η συνάντηση γίνεται αφορμή για να διαπιστώσουν, τις εβδομάδες που ακολουθούν, πόσο οι ζωές τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Ο Βέρνον είναι γνωστός δημοσιογράφος, διευθυντής εφημερίδας σήμερα.

Ο Κλάιβ είναι ο πιο διακεκριμένος συνθέτης σύγχρονης σοβαρής μουσικής στη Βρετανία της δεκαετίας του ’90. Μετά την κηδεία της Μόλι, ο Κλάιβ θα ζητήσει από τον Βέρνον μια απόδειξη φιλίας που θα οδηγήσει σε μια συμφωνία με απρόβλεπτες και αναπάντεχες επιπτώσεις. Το «Αμστερνταμ» (βραβείο Booker 1998) είναι ένα μυθιστόρημα για τη φιλία, τον έρωτα, τις μηχανορραφίες στον πολιτικό στίβο, τον νεοκυνισμό και τη σκληρότητα μιας εποχής που ακροβατεί ανάμεσα στη γενικευμένη απάθεια και στην εκ νέου επινόηση της συγκίνησης, του συναισθήματος και της ευαισθησίας.

«Παθητική συμφωνία»

Κλάους Μαν (εκδ. Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, µτφ. Μαρία Νικολάου)

Ο Κλάους Μαν μεταφέρει τους αναγνώστες, μέσα από 422 σελίδες, στην καρδιά και την ψυχή του ανυπέρβλητου συνθέτη Πιοτρ Ιλιτς Τσαϊκόφσκι. Τους προτρέπει να κατανοήσουν τις δυσκολίες που υπέστη, δέσμιος των αυστηρών ηθών και των κοινωνικών προκαταλήψεων της εποχής του – του 19ου αιώνα, στον οποίο κυριαρχεί η εθνική σκέψη. Ο ρώσος συνθέτης πέρασε ολόκληρη τη ζωή του προσπαθώντας να κρατήσει μυστική την ερωτική του ιδιομορφία που στάθηκε γι’ αυτόν πηγή έμπνευσης αλλά και μαρτυρίου.

Αξιοποιώντας την υπερβατική δύναμη της μουσικής, ο Μαν αντιμετωπίζει το εθνικό πλαίσιο αναδεικνύοντας τις γόνιμες διακρατικές συνδέσεις στη ζωή και τη μουσική του πρωταγωνιστή του. Ως εκ τούτου, το μυθιστόρημα είναι μια κριτική απάντηση στην εθνικιστική ναζιστική Γερμανία, από την οποία διέφυγε το 1933. Ετσι, ο τίτλος της τελευταίας και μέγιστης συμφωνίας του που εκφράζει μουσικά τον απεγνωσμένο και ανεκπλήρωτο έρωτά του για τον νεαρό ρώσο πρίγκιπα Ντολγορούκι μπορεί να θεωρηθεί πως δίνει συμπυκνωμένα το βιοτικό του δράμα, αφού η ζωή του υπήρξε όντως και κατά τρόπο σπαρακτικό μια ανεπανάληπτη «παθητική συμφωνία».

«Η ζωή μου με τον Μότσαρτ»

Ερίκ – Εµανουέλ Σµιτ (εκδ. Οπερα, µτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης)

«Εκείνος ξεκίνησε την αλληλογραφία μας. Μια μέρα, στα δεκαπέντε μου, μου έστειλε μια μουσική. Η μουσική άλλαξε τη ζωή μου ή, μάλλον, με κράτησε στη ζωή. Χωρίς αυτήν, θα ‘μουν νεκρός. Από τότε του γράφω συχνά. […] Οποτε θέλει μου απαντάει – σε μια συναυλία, στην αίθουσα ενός αεροδρομίου, στη γωνιά ενός δρόμου, πάντα απροσδόκητος και πάντα λαμπερός».

Αυτό το απόσπασμα από το βιβλίο του Ερίκ – Εμανουέλ Σμιτ αφηγείται με τον πιο ευκρινή τρόπο πώς ο σπουδαίος συνθέτης έγινε το κεντρικό πρόσωπο στο συγγραφικό του εγχείρημα, το οποίο συνοδεύεται από ένα CD με 16 αποσπάσματα από σημαντικά μουσικά έργα του Μότσαρτ. Πρόκειται για μια διαδρομή τριάντα χρόνων ζωής, αυτής του Σμιτ από τα 15 μέχρι τα 45 του, και εκφράζει την απόλυτη ώσμωση μεταξύ μουσικής και γραπτού λόγου.

«Λειτουργία σε λα ύφεσις»

Μ. Καραγάτσης
(νουβέλα από τη συλλογή
«Ιστορίες αµαρτίας και αγιοσύνης»,
σε επιµέλεια Στρατή Πασχάλη,
εκδ. Εστία)

Στη νουβέλα του σπουδαίου έλληνα λογοτέχνη πρωταγωνιστεί ο Μιχάλης Ρούσης, που έγινε ο μουσικός που ονειρευόταν με το όνομα Γιάννης. Συνθέτει έργα που αναγνωρίζονται από το κοινό, που τον αποθεώνει ως συνθέτη και μαέστρο.

Ο πατέρας του, που ουδέποτε παραδέχτηκε την αξία του και λειτουργούσε κυριαρχικά, τόσο προς τον ίδιο όσο και προς τον νεότερο γιο (αντιστροφή της παραβολής του ασώτου), ζητά από τον διάσημο γιο να τον βοηθήσει ώστε να παρουσιάσει το δικό του έργο ζωής, τη λειτουργία σε λα ύφεση. Μόνο που το έργο αυτό στην πραγματικότητα δεν είναι έργο αξίας. Ο γιος υπακούει στον πατέρα, με αποτέλεσμα να έρθει η καταστροφή επί σκηνής. Με ένα εξαιρετικό τέχνασμα ο γιος θα σώσει το δικό του όνομα, αλλά θα κατανοήσει βαθύτερα τα σκοτεινά σημεία της σχέσης του με τον πατέρα του.