Το κατεξοχήν αστικό δράμα

Συνεχίζω για τρίτη συνεχόμενη Δευτέρα την αναφορά μου στα σημαντικά θεατρικά κείμενα του Γρηγόριου Ξενόπουλου, εστιάζοντας σήμερα σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ελληνικά αστικά δράματα των αρχών του 20ού αιώνα, τη «Στέλλα Βιολάντη». Με αφορμή την παράσταση του Ελεύθερου Θεάτρου τη σεζόν 1977-78 στο Θέατρο Καλουτά, σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή, με υπέροχο σκηνικό διάκοσμο του Σάββα Χαρατσίδη και με βασικούς πρωταγωνιστές την Υβόννη Μαλτέζου, τον Κώστα Αρζόγλου, τον Ντίνο Λύρα, τη Νένα Μεντή, σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα»:

«Η “Στέλλα Βιολάντη” γράφτηκε πρώτα ως διήγημα, με τον τίτλο “Ερως Εσταυρωμένος”, και διασκευάστηκε σε τρίπρακτο δράμα για να παιχθεί από τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Το πρωτόπαιξε στην Πάτρα η Κυβέλη τον Γενάρη του 1909 και η Κοτοπούλη στην Αθήνα τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, λίγο πριν από την Επανάσταση στο Γουδί και την εμφάνιση του Ελευθέριου Βενιζέλου. Μέτρο για τη μαστοριά του Ξενόπουλου και μέγα μάθημα για τους νεότερους είναι αυτή η διασκευή, πώς δηλαδή ένα διήγημα γίνεται θέατρο αυτόνομο και με αυτάρκεια.

Ο Ξενόπουλος έγραψε ένα αστικό δράμα χαρακτήρων, με τη σιγουριά της τεχνικής που μόνη αυτή κατόρθωσε να φτάσει στην εντέλεια στο νεοελληνικό θέατρο. Δεν θα μείνω στη “φυσική” γλώσσα του, ούτε στις σωστές αναλογίες, ούτε στον έλεγχο που ασκεί πάνω στο υλικό του μύθου του, στη “λογική” των καταστάσεων και στην ανεξαρτησία των προσώπων από τη βούληση του συγγραφέα του. Εχει τόσο βαθιά αφομοιώσει την τεχνική του αστικού δράματος, που η φόρμα την οποία καλλιέργησε, αυτός ο εύελπις μαθηματικός, είναι πρότυπο ακόμη και για πρωτομάστορες του είδους. Η οικονομία του στη θεατρική θέση και λύση είναι τόσο καθαρό θέατρο που αφήνει πίσω και τον Ιψεν, που πολλές φορές θυσιάζει τη θεατρικότητα στις ιδέες που συζητούν τα πρόσωπά του.

Ο Ξενόπουλος χειρίζεται τη φόρμα με την τελειότητα ενός βουλεβαρδιέρου, αλλά τη χρησιμοποιεί σε θέματα που αγγίζουν το θέατρο ιδεών. Από όσο ξέρω, έως τώρα δεν έχει επισημανθεί η επιρροή που άσκησε στον Ξενόπουλο το σύγχρονό του γερμανικό, ρεαλιστικό θέατρο. Ενήμερος όπως ήταν στα ρεύματα και στις μόδες του καιρού, αλλά και επαγγελματίας, πρόσφερε στις πρωταγωνίστριες του καιρού του ρόλους συναφείς, πλαίσια ανάλογα με εκείνα που κυκλοφορούσαν στη διεθνή αγορά. Δεν χρειάζεται να έχει κανείς μεγάλη οξυδέρκεια για να διαπιστώσει πως η “Στέλλα Βιολάντη” ξεκινάει από την “Τιμή” τού Σούδερμαν και τη “Μάγδα” του (επιτυχίες της Μαρίκας), το έργο του Χαρτλέμπεν και του Χίρτσφελεντ (ιδιαίτερα στο μονόπρακτο “Το σπίτι”). Η θεατρική “Στέλλα Βιολάντη” έχει τις ρίζες της μακριά, στη “Λουίζα Μίλερ” του Σίλερ, περνάει από τον “Βασιλικό” του Αντώνιου Μάτεση (από το θέμα αυτού του αριστουργήματος ο Ξενόπουλος τράβηξε ένα δράμα, τη “Στέλλα”, και μια κωμωδία, τον “Ποπολάρο”) και σχολιάζει μέσα στα αστικά δεδομένα την “ποιητική θέση” της “Τρισεύγενης” του Παλαμά. Αν προσθέσει κανείς τον μποβαρισμό της εποχής, το “Σπίτι της κούκλας” και την “Εντα Γκάμπλερ” του Ιψεν, θα βρει τις ιδεολογικές συντεταγμένες, μέσα στις οποίες διαμορφώνεται ο χαρακτήρας της Στέλλας Βιολάντη.

Η «συναλλαγή»

Είναι φανερό και από το έργο, αλλά και από κάποιες σαφείς νύξεις στο διήγημα, πως υπάρχει ένας αταβιστικός απόηχος στον Παναγή Βιολάντη, είναι ο αταβισμός της Ιδιοκτησίας, το δικαίωμα του πατέρα πάνω στην εμπορευματική αξία του θηλυκού. Η αντίρρησή του να παντρευτεί τον Χρηστάκη βασίζεται πάνω σε λογικές προτάσεις που ερμηνεύουν τον αστικό του κώδικα: η “συναλλαγή” δεν είχε την έγκρισή του και ο “αγοραστής” δεν είναι φερέγγυος. Ο γάμος της κόρης του είναι συνάρτηση της κοινωνικής του επιφάνειας και του οικονομικού του κύρους. Ως έμπορος δέχεται να χρησιμοποιεί τον Χρηστάκη, αλλά δεν εννοεί να τον χρησιμοποιήσει ο Χρηστάκης. Δεν υπάρχει ούτε μία φράση στο έργο που η σχέση πατέρα – κόρης να βγαίνει έξω από τις “λογικές” του αστικού κώδικα. Πουθενά ο Βιολάντης δεν καταφεύγει σε άλλης ψυχικής τάξης λεξιλόγιο. Γιατί και η Στέλλα χρησιμοποιεί τον ίδιο κώδικα. Και εδώ είναι το κλειδί του έργου και η ουσία της σύγκρουσης.

Ο Παναγής και η Στέλλα είναι όμοιοι χαρακτήρες, κατεξοχήν γεννήματα του αστικού τρόπου ζωής. Υπερασπίζονται με πείσμα τα “λάθη” τους. Γιατί από την πρώτη πράξη η Στέλλα ξέρει πως έκανε λάθος στην εκλογή της. Υπερασπίζεται, όμως, το δικαίωμά της να κάνει λάθος. Θέλει να “δικαιώσει” την αγορά της και αναλαμβάνει την ευθύνη αυτής της “αγοράς”. Τόλμησε να εκτεθεί σε μια πρωτοβουλία και να διεκδικήσει την απορρέουσα από την απαλλαγή ρήτρα. Η διάζευξή της είναι αστική διάζευξη: ή γάμος ή θάνατος. Απόλυτα τυπική ηθική. Η Στέλλα είναι ο Παναγής Βιολάντης στη νέα εποχή. Η Στέλλα μετασχηματίζει σε ηθικό κώδικα τον εμπορικό κώδικα του πατέρα της. Ο Βιολάντης χτίζει το σπιτικό του πάνω στον κώδικα της φεουδαρχίας, δηλαδή πάνω στην ηθική του Χρηστάκη, των ξεπεσμένων κόντηδων, γι΄ αυτό εξάλλου αυτή την ηθική ξέρει να τη διαβάζει καλύτερα από τη Στέλλα.

Σύγκρουση δικαιωμάτων

Η “Στέλλα Βιολάντη” είναι σύγκρουση χαρακτήρων που βρίσκονται στα όρια της σύγχυσης. Είναι σύγκρουση δικαιωμάτων. Η Στέλλα ήταν αρκετά κόρη του πατέρα της για να τολμήσει να εκτεθεί στην κριτική της κοινής γνώμης και να διακινδυνεύσει τη ρήξη με τον κώδικα. Πιστεύει ως το τέλος στη συνδιαλλαγή. Προτείνει ένα συμβόλαιο τιμής, όπου εκείνη θα αποκαταστήσει το κύρος του πατέρα κι εκείνος θα εγκρίνει την εκλογή. Ανεστραμμένο το συμβόλαιο που προτείνει εκείνη.

Ολο το έργο παίζεται μέσα στο σαλόνι, στον κοινόχρηστο χώρο της αστικής οικογένειας, στην αγορά της. Το σαλόνι δεν είναι μόνο μια οικονομική λύση για το αστικό δράμα, είναι ένας κώδικας και ένα πεδίο αναφοράς. Αυτός ο χώρος είναι το ιερό άβατο του αστού, ο χώρος όπου συναθροίζεται η φαμίλια. Εδώ λύνονται και κρύβονται τα μεγάλα και τα μικρά προβλήματα, εδώ οργανώνεται η άμυνα, εδώ σχεδιάζεται η επίθεση της πατριάς. Δεν είναι μόνο ένας θεατρικός χώρος βολικός, είναι ένα κοινωνικό τοπίο. Είναι ο τόπος όπου η υποκρισία μετατρέπεται σε ευπρέπεια, είναι χώρος τελετουργίας ενός τυπικού τρόπου ζωής. Ο Ξενόπουλος ξέρει καλά να χειρίζεται τον αστικό μύθο μέσα σε αυτό το πλαίσιο».