Ενα πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης «συναρμολογεί» το Επος του Γκιλγκαμές

Τα άλλοτε δυσεπίλυτα αινίγματα της αρχαιολογίας με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης είναι εφικτό να αποκαλύψουν τα μυστικά τους. Μια ανάλογη ιστορία έχουν να αφηγηθούν οι αρχαιολόγοι που ερευνούν το Επος του Γκιλγκαμές.

Για 152 χρόνια, από το 1872, όταν ο Τζορτζ Σμιθ, υπάλληλος του Βρετανικού Μουσείου, ανακάλυψε μια πήλινη πινακίδα, η οποία ανήκε στο σώμα ευρημάτων γνωστό σήμερα ως Επος του Γκιλγκαμές, διαδοχικές γενιές Ασσυριολόγων – ειδικών στη μελέτη της σφηνοειδούς γραφής και των πολιτισμών που τη χρησιμοποιούσαν – προσπάθησαν να συναρμολογήσουν μια πλήρη εκδοχή του ποιήματος. Το 30% του κειμένου του Γκιλγκαμές απουσιάζει. Θραύσματα του Επους, το οποίο γράφτηκε πριν από περισσότερα από 3.000 χρόνια και βασίστηκε σε ακόμη παλαιότερα έργα, έχουν εμφανιστεί σε πινακίδες που έχουν ανακαλυφθεί σε αρχαιολογικές ανασκαφές, έχουν βρεθεί σε αποθήκες μουσείων ή έχουν εμφανιστεί στη μαύρη αγορά. Αλλά επειδή είναι λίγοι οι ειδικοί στη σφηνοειδή γραφή υπήρχε κενό στην κατανόηση του ποιήματος.

Στο επίκεντρο του Επους βρίσκεται η ιστορία της φιλίας μεταξύ του Γκιλγκαμές, ο οποίος είναι ημίθεος και βασιλιάς της Ουρούκ, και του άγριου θνητού συνεργάτη του, του Ενκιντού. Αφού ο Γκιλγκαμές και ο Ενκιντού σκοτώνουν τον Χουμπάμπα, το τέρας – φύλακα του δάσους του κέδρου, οι θεοί σκοτώνουν τον Ενκιντού σε αντίποινα. Ο Γκιλγκαμές αρνείται να θάψει τον Ενκιντού και για να ξεφύγει από το φάντασμα του θανάτου, ξεκινάει μια αναζήτηση για να βρει τον πρόγονό του Ουτναπιστίμ. Μια μορφή αντίστοιχη του Νώε που επέζησε από τον Κατακλυσμό και έμαθε το μυστικό της αθανασίας. Υστερα από περιπλανήσεις ο Γκιλγκαμές βρίσκει τον Ουτναπιστίμ. Αλλά ο μεγάλος ήρωας του Κατακλυσμού δεν μπορεί να βοηθήσει τον Γκιλγκαμές να αποκτήσει την αθανασία. Αντ’ αυτού, ο Ουτναπιστίμ μοιράζεται την ιστορία της ζωής του πριν και κατά τη διάρκεια του Κατακλυσμού. Το τέλος του Επους υποδηλώνει ότι η σοφία του Ουτναπιστίμ και η γνώση που του παρέχει είναι μια από τις κύριες ανταμοιβές για το ταξίδι του Γκιλγκαμές. Το πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης Fragmentarium, στο Ινστιτούτο Ασσυριολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου, δίνει λύση. Με επικεφαλής τον καθηγητή Ασσυριολογίας Ενρίκε Χιμένες, η ομάδα Fragmentarium χρησιμοποιεί τη μηχανική μάθηση για να συναρμολογήσει με ταχύτερους ρυθμούς ψηφιοποιημένα θραύσματα πινακίδων. Σύμφωνα με τους New York Times μέχρι στιγμής, η τεχνητή νοημοσύνη έχει βοηθήσει τους ερευνητές να ανακαλύψουν νέα τμήματα του Γκιλγκαμές που προσθέτουν σημαντικές λεπτομέρειες σε πολλά από αυτά τα επεισόδια.

Ενώ ο Μπέντζαμιν Ρ. Φόστερ, ασσυριολόγος και μεταφραστής του Γκιλγκαμές στο Yale, επισημαίνει μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Πρόκειται για μια λέξη που είπε ο Ουτναπιστίμ, όταν αναφέρει στον Γκιλγκαμές ότι, αφού οι εργάτες του κατασκεύασαν την Κιβωτό, τους περιποιήθηκε πλουσιοπάροχα με αλκοόλ κατά τη διάρκεια μιας γιορτής. «Δεν είχαμε τη λέξη “πλουσιοπάροχα” προηγουμένως» δήλωσε ο Φόστερ. «Κατά τη γνώμη μου, αισθάνεται ενοχές επειδή ξέρει ότι όλοι οι άνθρωποι που τον βοηθούν να κατασκευάσει την Κιβωτό σε λίγες μέρες θα πνιγούν».

Πριν από το 2018, περίπου 5.000 θραύσματα πινακίδων είχαν ταυτοποιηθεί. Στα έξι χρόνια που μεσολάβησαν από τότε, η ομάδα του Χιμένες ταίριαξε με επιτυχία πάνω από 1.500 ακόμη κομμάτια πινακίδων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν έναν πρόσφατα ανακαλυφθέντα ύμνο στην πόλη της Βαβυλώνας και 20 θραύσματα από τον Γκιλγκαμές που προσθέτουν λεπτομέρειες σε 100 γραμμές του Επους συμπληρώνοντας την πλοκή του.

Τα πιο πρόσφατα ευρήματα είναι ακόμη αδημοσίευτα, αλλά η ομάδα του Χιμένες θα τα διαθέσει σύντομα στο κοινό ως μέρος της μετάφρασης του Γκιλγκαμές που δημοσιεύεται στην Ηλεκτρονική Βαβυλωνιακή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ludwig Maximilian.