Η γκρίζα ζώνη του αντιφιλελευθερισμού

Ας δούμε πού βρισκόμαστε τώρα. Σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, είτε πραγματοποιείται σε φιλελεύθερες δημοκρατίες (Βρετανία, Γαλλία) είτε σε νεότερες δημοκρατίες με ένα κυρίαρχο κόμμα (Ινδία, Νότια Αφρική) ή αυταρχικά κράτη (Βενεζουέλα, Τουρκία), παρατηρείται μια κόπωση με την υπάρχουσα κατάσταση. Αν ήταν να ψηφίσουμε αυτή τη στιγμή το Πρόσωπο της Χρονιάς, γράφει ο Αλεκ Ράσελ στους «Financial Times», η προφανής επιλογή θα ήταν ο «ψηφοφόρος». Ο οποίος, όταν βλέπει ότι η ψήφος του δεν γίνεται σεβαστή, μπορεί και να βγει στον δρόμο. Κι αν συγκλίνουν ορισμένοι παράγοντες, μπορεί και να αναγκάσει τον ηγέτη της χώρας να ανεβεί σε ένα ελικόπτερο και να ξενιτευτεί – όπως έγινε στο Μπανγκλαντές.

Ο δημοσιογράφος των «FT» κάνει την αυτοκριτική του: ήταν ένας από αυτούς που στην αρχή του χρόνου φοβόντουσαν ότι έρχεται το τέλος της δημοκρατίας. O κίνδυνος ασφαλώς δεν έχει εκλείψει: αν τον Νοέμβριο εκλεγεί πρόεδρος ο Ντόναλντ Τραμπ, η δημοκρατία θα δεχθεί ένα χαστούκι από το οποίο θα αργήσει να συνέλθει, αν συνέλθει ποτέ. Ομως το δίδαγμα από το πρώτο μισό του 2024 είναι ότι οι αυταρχικοί ηγέτες δεν έχουν ανοσία απέναντι στην «κόπωση με τον εν ενεργεία» (incumbency fatigue). Κι αυτό πρέπει να το έχουν στο μυαλό τους καθεστώτα όπως της Ρωσίας, της Κίνας ή του Ιράν.

Φυσικά στις χώρες αυτές δεν γίνονται ελεύθερες εκλογές. Οι ηγέτες τους γνωρίζουν, έτσι, ότι υπάρχουν δύο χρυσοί κανόνες για να επιβιώνουν: να έχουν τον στρατό μαζί τους και να ταΐζουν τον λαό τους. Ο Πούτιν και ο Σι μέχρι στιγμής το έχουν καταφέρει. Οι μουλάδες του Ιράν εκπληρώνουν μόνο τον έναν από τους δύο όρους. Ο Ερντογάν είχε κάτι προβληματάκια με τον στρατό, αλλά φαίνεται να τα έχει λύσει.

Υπάρχει όμως ένα λιγότερο συζητημένο παράδειγμα, που προκαλεί στους γνώστες του θέματος μια ανησυχία: το «αντιφιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο» της Σιγκαπούρης. Εδώ, το Κόμμα Λαϊκής Δράσης βρίσκεται στην εξουσία από τότε που η χώρα απέκτησε την ανεξαρτησία της, το 1965. Και οφείλει την κυριαρχία του σε δύο παράγοντες: την οικονομία και την ασφάλεια. Πράγματι, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας την τοποθετεί πάνω απ’ όλες τις δυτικές δυνάμεις. Και η βία, περιλαμβανομένης της ισλαμιστικής τρομοκρατίας, είναι άγνωστη σε αυτή την κοινωνία, παρ’ όλο που είναι και πολυφυλετική και πολυθρησκευτική.

Εκλογές γίνονται, και δεν αμφισβητούνται. Οπως έλεγε όμως πριν από λίγους μήνες στη «Monde» η Εζενί Μεριό, που έχει διδάξει τόσο στη Σιγκαπούρη όσο και στην Ταϊλάνδη, τη Γερμανία και τις ΗΠΑ, το κυβερνών κόμμα έχει αναπτύξει πρωτότυπους τρόπους για την εξουδετέρωση της αντιπολίτευσης: μέλη της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και οι «καλύτεροι» από τους ηττημένους της αντιπολίτευσης, αναγορεύονται σε βουλευτές, με το σύνολο των εδρών αυτών να μην μπορεί να υπερβαίνει τις 12. Οι πολίτες δεν έχουν έτσι λόγο να ψηφίσουν την αντιπολίτευση, αφού έχει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Την ίδια στιγμή, το κράτος δικαίου τίθεται στην υπηρεσία της πολιτικής εξουσίας προκειμένου να αποθαρρύνονται ή να φιμώνονται οι κριτικές φωνές: νόμοι που χρησιμοποιούνται από τις φιλελεύθερες δημοκρατίες για τη διεύρυνση των ελευθεριών (όπως η καταπολέμηση των fake news, η μάχη κατά του φυλετικού μίσους ή των διακρίσεων) αξιοποιούνται εδώ προς όφελος του αντιφιλελευθερισμού.

Αυτό το μοντέλο περιορισμού των ελευθεριών στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης και της τάξης αρέσει όλο και περισσότερο στον υπόλοιπο κόσμο, παρατηρεί η Μεριό, συγγραφέας του βιβλίου «Δικτατορία, μια αντίθεση της δημοκρατίας; Είκοσι στερεότυπα για τα αυταρχικά καθεστώτα». Ηδη από το 2014 το χρησιμοποιεί ως παράδειγμα ο Βίκτορ Ορμπαν. Αλλά και ο Εμανουέλ Μακρόν επικαλέστηκε τη Σιγκαπούρη για να δικαιολογήσει το λοκντάουν την περίοδο της Covid-19. To «πλεονέκτημα» του καθεστώτος αυτού είναι ότι δεν καταστέλλει τις ελευθερίες – τις εξουδετερώνει προληπτικά, με τη βοήθεια της παρακολούθησης και της τεχνολογίας.

Ισως λοιπόν – τονίζει η γαλλίδα ερευνήτρια – να παρακολουθούμε τη σύγκλιση των αυταρχικών και δημοκρατικών καθεστώτων σε μια γκρίζα ζώνη, όπου δεν υπάρχει πλέον στη μια πλευρά μια βίαιη δικτατορία και στην άλλη ένα κράτος δικαίου, αλλά καθεστώτα που χρησιμοποιούν το δίκαιο και τους νόμους για να διατηρούνται στην εξουσία.

Φαρίντ Ζακάρια (1964 – )

Ο δρόμος για το μέλλον

Ο όρος «αντιφιλελεύθερη δημοκρατία» πρωτοεμφανίστηκε σε ένα βιβλίο του 1995 («Towards illiberal democracy»), που αμφισβητούσε την άποψη του Φουκουγιάμα ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα του οικονομικού εκσυγχρονισμού. Ενας από τους συγγραφείς, ο πολιτικός φιλόσοφος Ντάνιελ Μπελ, υποστήριζε εκεί ότι ο κομφουκιανισμός προσφέρει μια εναλλακτική, αντιφιλελεύθερη προσέγγιση έναντι της δημοκρατίας. Δύο χρόνια αργότερα, ο ινδο-αμερικανός δημοσιογράφος Φαρίντ Ζακάρια ανέπτυσσε περαιτέρω αυτό το σκεπτικό σε ένα άρθρο του στο Foreign Affairs. Σε ένα βιβλίο που εξέδωσε το 2007, ο ίδιος δημοσιογράφος έγραψε ότι η μεγαλύτερη αντιφιλελεύθερη δημοκρατία στον κόσμο είναι η Ινδία, ενώ σε ένα ρεπορτάζ που έκανε το 2015 για το CNN υποστήριξε ότι η κλασικότερη περίπτωση τέτοιας δημοκρατίας είναι η Τουρκία του Ερντογάν. Οι μνηστήρες λοιπόν για τον τίτλο είναι πολλοί. Το ερώτημα είναι αν το υβριδικό αυτό μοντέλο δείχνει πράγματι τον δρόμο για το μέλλον.