Στον δρόμο της συνειδητής μοναξιάς

Το 1915, ο Γερμανοελβετός, βραβευμένος με Νομπέλ Λογοτεχνίας, Ερμαν Εσσε, στα τριάντα οκτώ του χρόνια – δώδεκα χρόνια προτού εκδώσει το εμβληματικό του έργο Ο λύκος της στέπας και γίνει παγκοσμίως γνωστός –, έγραψε το Κνουλπ, ένα έργο το οποίο άσκησε επιρροή στους συγγραφείς του λογοτεχνικού κινήματος μπιτ, κίνημα γνωστό για την αισθητική εναντίωσή του στη συμβατικότητα του αμερικανικού ονείρου. Οι αμερικανοί αναγνώστες λάτρεψαν τον Εσσε, το συγκρότημα Steppenwolf, γνωστό για το χαρντ ροκ τραγούδι Born to be wild, πήρε το όνομά του από τον Λύκο της στέπας. Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό γνώρισε τη νουβέλα Κνουλπ το 1993 όταν κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Αννας Σταματοπούλου. Φέτος κυκλοφορεί σε μια εξίσου εξαιρετική μετάφραση από τον Βασίλη Τσαλή και τις εκδόσεις Διόπτρα.

Στο Κνουλπ ο Εσσε διαμορφώνει μια περσόνα αντισυμβατική. Ενας συμπαθητικός περιπλανώμενος αλήτης, ο οποίος αρνείται να θυσιάσει την ανέμελη ζωή του για την απόκτηση μιας σταθερής εργασίας. Προτιμώντας τον δρόμο της συνειδητής μοναξιάς εγκαταλείπει την οικογένειά του. Ο Κνουλπ, ο βασικός χαρακτήρας του έργου, παρουσιάζεται μέσω τριών ιστοριών στις οποίες μαθαίνουμε για τα ενδιαφέροντά του, τους έρωτές του και κυρίως για το ελεύθερο πνεύμα του. Γιατί ο γοητευτικός, ανυπότακτος Κνουλπ δεν έχει δικό του σπίτι, αναζητά καταφύγιο σε φίλους με τους οποίους μένει για λίγο καιρό και μετά συνεχίζει την περιπλάνησή του.

Η πρώτη ιστορία ξεκινά όταν ζητά την προσωρινή φιλοξενία ενός παλιού του φίλου, που είναι βυρσοδέψης. Αν και απολαμβάνει τις περιποιήσεις της συζύγου του, αντιστέκεται στο ερωτικό της ενδιαφέρον και συνδέεται με την Μπέρμπελε, μια νεαρή υπηρέτρια, την οποία εγκαταλείπει όμως για να συνεχίσει το ταξίδι του αλλού. Στη δεύτερη ιστορία, το πιο πυκνό και φιλοσοφικό μέρος του βιβλίου, ο Κνουλπ και ένας φίλος του – ο αφηγητής της ιστορίας, που, σύμφωνα με πολλούς μελετητές του, ίσως πρόκειται για τον ίδιο τον Εσσε – σεργιανίζουν περιπλανώμενοι τα χωράφια, «όταν ακόμη ήταν βουτηγμένοι στη χαρούμενη νιότη τους». Για τον Κνουλπ αυτή η ζωή είναι μια ευλογία, μια απορρόφηση στον εαυτό του, που του αφήνει την ελευθερία να στοχάζεται. «Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του ιδιαίτερη απαραγνώριστη ψυχή […] Ο πατέρας μπορεί να κληροδοτήσει στο παιδί του τη μύτη του και τα μάτια του, ίσως ακόμη και την εξυπνάδα του, όμως όχι την ψυχή του. Αυτή είναι διαφορετική σε κάθε άνθρωπο», δηλώνει ο Κνουλπ και γελάει όταν του λέει ο φίλος του ότι έπρεπε να γίνει προφέσορας γιατί είναι διανοούμενος. Πιστεύει ότι η συνταγή για να έχει κάποιος μια όμορφη μέρα είναι ένας καλός νυχτερινός ύπνος και πολλά όνειρα. Και τραγουδάει ανέμελα στιχάκια δικά του, τα οποία «ήρθαν, έζησαν και πέθαναν… όπως φυσάει το αεράκι». «Λαμπρός, φορώντας τα καλά του, σαν κοπελούδα στο κατώφλι, προβάλλει ροδαλός, καμαρωτός, πάνω απ’ το δάσος της ελάτης», έτσι διασκεδαστικά υμνεί τον ήλιο ο Κνουλπ, καθώς διηγείται τη ζωή του στον φίλο του. Ομως, έπειτα από ένα βράδυ γλεντιού, ο Κνουλπ τον εγκαταλείπει και αυτόν. «Τώρα είχε φύγει και εγώ είχα μείνει μόνος και απογοητευμένος, να κατηγορώ τον εαυτό μου, και μου είχε μείνει μόνο η μοναξιά, στην οποία, σύμφωνα με την άποψη του Κνουλπ, ζούμε όλοι και την οποία εγώ νόμιζα δεν θα τη γευτώ ποτέ».

Στην τρίτη ιστορία ο Κνουλπ, ηλικιωμένος και άρρωστος, επιστρέφει στη γενέτειρά του, όπου δέχεται τη φροντίδα του δόκτορα Μάχολντ, ενός παλιού συμμαθητή του, ο οποίος τον περιθάλπει. Ο Κνουλπ όμως τον εγκαταλείπει και αυτόν και ξεκινά να περιπλανιέται στους λόφους δίπλα στην πόλη του, αφού όμως πρώτα αφηγηθεί για ποιον λόγο διάλεξε μια ζωή τυχοδιωκτική και ξεριζωμένη. Μια ερωτική απογοήτευση τον έκανε να απαρνηθεί τη ζωή στην αστική κοινωνία, αν και είχε ένα λαμπρό μέλλον, φοβούμενος ακόμη περισσότερες απογοητεύσεις. Στο σημείο αυτό ο αναγνώστης αρχίζει να αντιλαμβάνεται την αιτία της αντισυμβατικής συμπεριφοράς του κεντρικού χαρακτήρα και το βάθος που ο Εσσε έχει χαρίσει στον Κνουλπ.

Η πυρηνική ουσία και το σημείο της κορύφωσης του έργου, ωστόσο, είναι η σύγκρουση του Κνουλπ με το πεπρωμένο του, αφού, όσο και να προσπαθεί να το κρύψει, έχει μια βαθιά αγωνία σχετικά με την ηθική διάσταση της ελευθερίας που βιώνει. Ο ανέμελος Φλανέρ διακατέχεται από ένα αίσθημα ενοχής και όταν έρχεται αντιμέτωπος με το τέλος του, μιλάει με τον Θεό και λαμβάνει μια λυτρωτική, αντιστικτική εξήγηση για τη ζωή του πριν πεθάνει: «Δεν βλέπεις ότι όφειλες να είσαι άστατος και τυχοδιώκτης για να κουβαλάς μαζί σου όπου πηγαίνεις λίγη παιδική αφέλεια και λίγο παιδικό γέλιο; Για να σε αγαπούν λίγο οι άνθρωποι και λίγο να σε περιγελούν και σου χρωστούν λίγη ευγνωμοσύνη;.. Στο όνομά μου περιπλανήθηκες και η υποχρέωσή σου ήταν να κάνεις τους βολεμένους να αισθανθούν λίγη νοσταλγία για την ελευθερία».

Στο Κνουλπ ο Εσσε επιχειρεί, όπως και σε όλο του το έργο, να αναζητήσει την πνευματικότητα του ατόμου, το ουσιώδες νόημα της υπαρκτικότητάς του. Και ας επιστρέφει τον ήρωα στη γενέτειρά του, στην πραγματικότητα στην ταυτότητά του, την οποία απαρνήθηκε. Η αυτοπραγμάτωση του γοητευτικού Κνουλπ είναι ένα στοίχημα και για τον ίδιο τον Εσσε αλλά και για τον αναγνώστη. Μια αξιόλογη νουβέλα που αφήνει την αίσθηση ότι δεν τελειώνει αλλά ότι κρύβει μέσα της και άλλες νοητικές αποστάσεις να διανυθούν, τις οποίες ο συγγραφέας μάς πρόσφερε στα μεταγενέστερα έργα του.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece