Οδοιπορικό στην Ελλάδα μέσα από επτά βιβλία

Η Αθήνα του 1988

Κάρα Χόφμαν

«Κράχτες»

Μτφ. Παναγιώτης Κεχαγιάς,
εκδ. Gutenberg, 2024

«Ο Τζάσπερ πέθανε μία εβδομάδα πριν επιστρέψω στην Αθήνα, κι έτσι δεν τον είδα ποτέ ξανά… Εξω ο λίβας ανακάτευε την αποπνικτική ατμόσφαιρα και σήκωνε σκόνη απ’ την άκρη του δρόμου. Στάθηκα για λίγο στην είσοδο του μπαρ περιμένοντας μήπως και νιώσω κάτι, κι έπειτα πήρα τον δρόμο για το Μοναστηράκι». Το μυθιστόρημα «Οι κράχτες» της Κάρα Χόφμαν (εκδ. Gutenberg, μτφ. Παναγιώτης Κεχαγιάς) είναι ο πλέον πρόσφατος «σταθμός» σε αυτήν την αναδρομή και η αφορμή για το μικρό αφιέρωμά μας. Η αμερικανίδα συγγραφέας έφτασε πριν από 35 χρόνια στον Σταθμό Λαρίσης από τη Βενετία μέσω της τότε Γιουγκοσλαβίας. Και έβαλε τον κεντρικό σταθμό των τρένων στο μυθιστόρημά της, όπου ένα ζευγάρι Αγγλων, ο μαύρος ποιητής και μποξέρ Μάιλο και ο λευκός αλκοολικός Τζάσπερ, κάνουν τους κράχτες με στόχο να προσελκύσουν τουρίστες, ώστε να εξασφαλίσουν δωρεάν διαμονή σ’ ένα φθηνό ξενοδοχείο κοντά στον Σταθμό Λαρίσης και λίγα χρήματα για τα ποτά τους εν έτει 1988. Η γνωριμία τους με την Αμερικανίδα Μπράιντι θα αλλάξει τη ζωή και των τριών για πάντα. Κάποια στιγμή λέει η ίδια: «Η Αθήνα που άφησα πίσω ήταν γεμάτη μπάτσους. Η Αθήνα στην οποία είχα επιστρέψει είχε μιαν αλλόκοτη ηρεμία. Δεν ήθελα να πάω πουθενά – δεν είχα καμία όρεξη να πάω στο τρένο και να δω τους άλλους κράχτες –, αλλά δεν είχα άλλη επιλογή, αν δεν ήθελα ν’ αρχίσω να κοιμάμαι στα παγκάκια». Οπως φαίνεται ήδη το βιβλίο είναι γεμάτο από εικόνες με την Αθήνα των eighties και αυτό οφείλεται στη βιωματική μνήμη της ίδιας της συγγραφέως: «Πέρασαν τη Σωκράτους και μετά μπήκαν σε μια καφετέρια για να πιουν Φιξ και Amstel. Τα διπλανά τραπέζια ήταν γεμάτα με μεσήλικες Ελληνες, ο καπνός απ’ τα τσιγάρα τους σχημάτιζε φωτοστέφανα γύρω απ’ τα κεφάλια τους, έτρωγαν μεζέδες και τουρσί από πιατάκια κι έπιναν τσίπουρο από μικροσκοπικά ποτήρια».

Οι Σπέτσες
του Τζον Φόουλς

John Fowles

«Ο μάγος»

Μτφ. Φαίδων Ταμβακάκης,
Εστία, 2011

Ο άγγλος συγγραφέας Τζον Φόουλς έζησε στις Σπέτσες από το 1951 έως το 1953 διδάσκοντας Αγγλικά στην Αναργύρειο και Κοργιαλένειο Σχολή (η ανασύσταση της οποίας συνεχίζεται μέσα από τις μουσικές παραστάσεις τα τελευταία καλοκαίρια). Γι’ αυτό και μεταμόρφωσε τις εμπειρίες του από το νησί σε λογοτεχνική ύλη του «Μάγου» (μτφ. Φαίδων Ταμβακάκης, εκδ. Εστία) μετονομάζοντας το νησί του Αργοσαρωνικού σε Φράξο – με τόπο εκκίνησης της πλοκής το Λονδίνο. Ουσιαστικά αφηγείται τη δική του ιστορία πίσω από την προσωπική περιπέτεια του Νίκολας Ερφ, ενός νεαρού Βρετανού που διδάσκει την αγγλική γλώσσα σε σχολείο του Φράξου. Τον ρόλο του Τειρεσία σε αυτή την «κατάβαση», που περιλαμβάνει μυστηριακές συναντήσεις, πλαστά δραματικά γεγονότα και ένα απίθανο ψυχόδραμα, παίζει μια δαιμονική προσωπικότητα, ένας «μάγος», εν μέρει Ελληνας, ο Μορίς Κόνσις, ένας ηθικά αμφίβολος χαρακτήρας, που θα οδηγήσει τελικά τον ήρωα στον «εξανθρωπισμό». Μέσα από δοκιμασίες ο Νίκολας βλέπει τις ιδέες του για την πραγματικότητα και την αλήθεια να αλλάζουν και κατακτά την ωριμότητα. Ο ίδιος ο Φόουλς σημείωνε το 1976 για το έργο του: «Πρέπει να μείνει για πάντα ένα μυθιστόρημα εφηβείας γραμμένο από έναν καθυστερημένο έφηβο. Η μόνη μου δικαιολογία είναι πως όλοι οι καλλιτέχνες πρέπει να διανύσουν όλο το φάσμα της ζωής τους ελεύθερα. Ο υπόλοιπος κόσμος μπορεί να λογοκρίνει και να θάβει το παρελθόν του. Εμείς δεν μπορούμε, κι έτσι πρέπει να μείνουμε εν μέρει πράσινοι ως το τέλος της ζωής μας… άγουρα-πράσινοι με την ελπίδα ότι θα γίνουμε γόνιμα-πράσινοι».

Η Κέρκυρα του Ντάρελ

Λόρενς Ντάρελ

«Η σπηλιά του Πρόσπερου»

Μτφ. Λύο Καλοβυρνάς, Μεταίχμιο

Το 1935 ο Λόρενς Ντάρελ πείθει τη μητέρα και τη γυναίκα του να μετακομίσουν στην Κέρκυρα για να «δραπετεύσουν» από τον αγγλικό χειμώνα. Η απόφαση θα σταθεί καθοριστική, καθώς στη διάρκεια των έξι χρόνων που θα μείνει εκεί θα εξελιχθεί ως συγγραφέας, θα γράψει το πρώτο σημαντικό έργο του – «Το μαύρο βιβλίο» – και θα συνδεθεί με τον Χένρι Μίλερ, τον οποίο θα φιλοξενήσει στην Κέρκυρα το 1939. Οταν με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει την Ελλάδα, θα καταγράψει όλα όσα έμαθε για το μέρος που, όπως ο ίδιος λέει, έγινε πατρίδα του για πολλά χρόνια, στην κλασική πλέον «Σπηλιά του Πρόσπερου» (εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Λύο Καλοβυρνάς, 2006). Εξού και το ειδικό παράρτημα για τους ταξιδιώτες στο τέλος, όπου καταγράφονται με λεπτομέρεια οι ιστορικοί σταθμοί του πανέμορφου νησιού. Κέντρο του οικογενειακού αυτού παραδείσου ήταν το περίφημο Ασπρο Σπίτι, το οποίο περιγράφει αναλυτικά και ο Χ. Μίλερ στον «Κολοσσό του Μαρουσιού». Ανάγλυφες εικόνες φυσικά δίνει με τον δικό του τρόπο και ο αδελφός του Λόρενς, Τζέραλντ, ο οποίος έγραψε την «Τριλογία της Κέρκυρας», μέρος της οποίας είναι το περίφημο χρονικό από εκείνα τα χρόνια «Η οικογένειά μου και άλλα ζώα».

Η Μάνη ενός φιλέλληνα

Πάτρικ Λη Φέρμορ

«Μάνη»

Μτφ. Τζαννής Τζαννετάκης, Κέδρος/
μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος,
εκδ. Μεταίχμιο, 2021

Ολα χωράνε στη «Μάνη» του Λη Φέρμορ: τα αγέρωχα πρόσωπα της Μέσα Μάνης, τα μακρινά ταξίδια των κατοίκων, δεισιδαιμονίες για νεράιδες και ξωτικά, η γεύση του φραγκόσυκου και η απόχρωση της ελιάς. «Αυτές τις άδειες κορφές, όπως γράφει ο Ομηρος, είχε για λημέρι της η Αρτεμη μαζί με τρεις κατσικοπόδαρες νύμφες», γράφει ο ίδιος στην αρχή. «Αυτές παρασέρνανε τους μοναχικούς ταξιδιώτες σ’ έναν λαϊκό χορό και τους οδηγούσαν, ανυποψίαστους, σ’ έναν γκρεμό απ’ όπου τους έσπρωχναν, στέλνοντάς τους κουτρουβαλιαστά κάτω στον κόλπο… Ξαφνικά, ένα θαύμα ακόμα ήρθε να προστεθεί στην ευτυχία μας· μια κρύα πνοή αγέρα. Αυτή είναι μία από τις ευλογίες που σπάνια λείπουν απ’ το κατακαλόκαιρο της Πελοποννήσου. Επειτα από ατέλειωτα πρωινά όπου ψήνεσαι, σαν έρθει το απόγευμα, που θαρρείς πως το τρομερό αυτό μαρτύριο θα δυναμώσει ακόμα πιο πολύ, υψώνεται ξαφνικά αυτός ο ακίνητος αέρας που ζεσταίνεται παραπάνω απ’ ό,τι μπορείς να αντέξεις. Το κενό αυτό, το οποίο τόσο αποστρέφεται η φύση, όπως υψώνεται σαν αερόστατο, σέρνει δροσερά θαλασσινά ρεύματα αέρα στα στριφογυριστά φαράγγια και δημιουργεί μιαν ευχάριστη αναταραχή της ατμόσφαιρας· μια σταθερή, δροσερή αύρα που ξαναζωντανεύει τον ταξιδιώτη στα τελευταία του ξέπνοα βήματα». Και αλλού:  «Ο ωχρός μαρμάρινος κόσμος της πέτρας, του χρυσαφένιου θερισμένου σταχυού και του γαϊδουράγκαθου, και των ασημόγκριζων λιόφυλλων, τρέμει στη λάμψη του μεσημεριού και νιώθει κανείς ότι πρέπει να ελέγξει τις πέτρες (όπως όταν φτύνει πάνω στο σίδερο για το σιδέρωμα) προτού τολμήσει να ακουμπήσει πάνω τους το χέρι ή να ξαπλώσει στον κομματιασμένο δίσκο της σκιάς μιας ελιάς. Ο κόσμος βαστά την ανάσα του και το μεσημβρινό δαιμόνιον ελλοχεύει».

Στη Θεσσαλονίκη
της Κατοχής

Mitch Albom

«The little liar»

Εκδ. Harper Collins

Ονομάζεται Νίκος Κρίσπης (Nico Krispis στο πρωτότυπο) και είναι ο ήρωας στο μυθιστόρημα «The Little Liar» (εκδ. Harper Collins) του 66χρονου αμερικανού συγγραφέα Μιτς Αλμπομ. Ο 11χρονος Εβραίος ζει στη Θεσσαλονίκη της ναζιστικής κατοχής και ξεχωρίζει για την ηθική του. Είναι η περίοδος κατά την οποία ο Ούντο Γκραφ προετοιμάζεται για την απεχθή ειδική αποστολή του: τον εκτοπισμό των 50.000 Εβραίων και τη μεταφορά τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Κεντρικής Ευρώπης. Ο Γερμανός συναντά κάποια στιγμή τον Νίκο και αποφασίζει να εκμεταλλευθεί την αθωότητα του παιδιού. Στον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης δίνει στον 11χρονο ένα κίτρινο αστέρι και τον πείθει να διασπείρει μια πληροφορία στο πλήθος των ανυποψίαστων συμπολιτών του: «Το άκουσα από έναν γερμανό αξιωματικό. Μας πηγαίνουν στην Πολωνία. Θα έχουμε καινούργια σπίτια και δουλειές». Ανίδεος και αδαής για την κόλαση που έρχεται, ο Νίκος εκτελεί το θέλημα οδηγώντας τους ομόθρησκούς του στα βαγόνια του Αουσβιτς.

O Ιανός της Χάισμιθ
στην Κνωσό

Patricia Highsmith

«Τα δύο πρόσωπα
του Ιανουαρίου»

Μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης, Αγρα

«Πέντε ώρες αργότερα το πλοίο είχε δέσει στον Πειραιά. Ο Τσέστερ άνοιξε δρόμο προς την κουπαστή μέσα από ένα πλήθος επιβάτες και αχθοφόρους που είχαν ανέβει για να βοηθήσουν τον κόσμο να μεταφέρει τις βαλίτσες του. Είχε πάρει με την ησυχία του πρωινό στην καμπίνα του, περιμένοντας να επιβιβαστεί μπροστά ο πολύς κόσμος. Ομως τώρα διαπίστωσε ότι η αποβίβαση δεν είχε καν αρχίσει. Τα σπίτια της περιοχής και το λιμάνι του Πειραιά έμοιαζε να βρίσκονται μέσα στο χάος και τη σκόνη. Ο Τσέστερ απογοητεύτηκε που δεν μπορούσε να δει την Αθήνα στο βάθος. Αναψε τσιγάρο και χάζεψε τις κινούμενες ή σταθερές φιγούρες στη φαρδιά προβλήτα. Αχθοφόροι στα μπλε μερικοί με μάλλον τριμμένα παλτά βάδιζαν νευρικά, ρίχνοντας ματιές προς το πλοίο έμοιαζαν περισσότερο με ανθρώπους που ετοιμάζονταν να παζαρέψουν συνάλλαγμα ή ταξιτζήδες παρά με αστυνομικούς, σκέφτηκε ο Τσέστερ. Το βλέμμα του περιπλανήθηκε σε όλο το μήκος της προβλήτας, από δεξιά προς τ’ αριστερά κι ανάποδα… Υστερα γύρισε και είδε την Κολέτ. “Η Ελλάδα”, του είπε χαμογελώντας». Και η Ελλάδα εκείνη, της δεκαετίας του 1960, προσφέρει το ιδανικό σκηνικό στην ιδιοφυή Χάισμιθ για να οργανώσει τους φόνους της στα «Δύο πρόσωπα του Ιανουαρίου». Ανάμεσα στο καφέ Μπραζίλιαν, το ξενοδοχείο Κίνγκς Πάλας και τη Μεγάλη Βρεταννία, το Μουσείο Μπενάκη και τα φτηνοξενοδοχεία της Ομόνοιας, και στα Χανιά, το Ρέθυμνο, το Ηράκλειο της Κρήτης και το Ανάκτορο της Κνωσού. Εχοντας φύγει από τις ΗΠΑ, όπου κινδυνεύει να φυλακιστεί για απάτες, ο Τσέστερ ΜακΦάρλαντ φτάνει στην Ελλάδα μαζί με τη νεαρή γοητευτική γυναίκα του Κολέτ. Και οι δύο προσπαθούν να δώσουν την εντύπωση αθώων τουριστών στην Αθήνα μέχρι τη μέρα που πάνω στον πανικό του ο Τσέστερ σκοτώνει, άθελά του, έναν ιδιαίτερα περίεργο αστυνομικό επιθεωρητή. Από κει ξεκινά ένα παράξενο κυνηγητό που οδηγεί το ζευγάρι στην Κρήτη.

Περιήγηση στην Ελλάδα

Χένρι Μίλερ

«Ο Κολοσσός του Μαρουσιού»

Μτφ. Ιωάννα Καρατζαφέρη, Μεταίχμιο

«Περπατώντας πάνω στους φωσφορίζοντες νεκρούς, στην Επίδαυρο ένιωσα μια ακινησία τόσο έντονη, που για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου άκουσα τη μεγάλη καρδιά του κόσμου να χτυπά και κατάλαβα το νόημα του πόνου και της λύπης: στην Τίρυνθα στάθηκα στον ίσκιο του κυκλώπειου ανθρώπου και ένιωσα τη φλόγα εκείνου του εσωτερικού ματιού που τώρα έχει γίνει ένας αρρωστιάρικος αδένας: στο Αργος ολόκληρη η πεδιάδα ήταν μια πύρινη ομίχλη στην οποία είδα τα φαντάσματα των δικών μας Ινδιάνων και τους χαιρέτησα σιωπηλά. Τριγυρνούσα μ’ έναν ξεκομμένο τρόπο, τα πόδια μου πλημμυρισμένα από μια γήινη λάμψη. Βρίσκομαι στην Κόρινθο μέσα σ’ ένα ροζ φως, ο ήλιος μάχεται το φεγγάρι, η γη γυρίζει: αργά, με τα χοντρά της ερείπια περιστρέφεται στο φως σαν νερόμυλος που αντανακλάται σε ακίνητη λίμνη». Το βιβλίο που έγραψε ο Χένρι Μίλερ για την επίσκεψή του στην Ελλάδα λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου παραμένει κλασικό, εύστοχο και διαπεραστικό. Για τις εντυπώσεις από την Αθήνα έως την Κέρκυρα και από την Επίδαυρο και τις Μυκήνες έως τον Πόρο. Ο Μίλερ, που διέμενε τότε στο Παρίσι, αψηφώντας τους κακούς οιωνούς αποφασίζει να έρθει στην Ελλάδα έχοντας εξασφαλίσει τη φιλοξενία του Λόρενς Ντάρελ, ο οποίος ζούσε στην Κέρκυρα. Θα εντυπωσιαστεί από τις συναντήσεις του με τον Κατσίμπαλη, τον Σεφέρη, τον Αντωνίου, τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα, τον Τσάτσο και εξαιτίας τους θα παρατείνει τη διαμονή του. Θα φύγει από την Ελλάδα πιεζόμενος από την αμερικανική πρεσβεία που ήθελε να εγκαταλείψουν οι υπήκοοί της τον τόπο, λόγω του πολέμου που είχε αρχίσει πλέον.