Πιο κοντά στο ποίημα παρά σε ένα μυθιστόρημα

«Δίνοντας μορφή στις μικρές γωνίες του χάους, οι μικροαφηγήσεις μπορούν να κάνουν σε μια σελίδα ό,τι το μυθιστόρημα σε διακόσιες» έγραφαν οι Τζέιμς Τόμας και Ρόμπερτ Σάπαρντ, στην προσπάθειά τους – ως επιμελητές ομότιτλης ανθολογίας – να ορίσουν το υπερμικρό διήγημα.

Η πολύ μικρή πεζογραφική φόρμα γνωρίζει στις μέρες μας τεράστια επιτυχία. Το νανο-διήγημα («μπονζάι», «flash fiction», «ιστορία φλιτζανιού του καφέ», «της ταχυδρομικής κάρτας» και άλλες ονομασίες), ταιριαστό με τις απαιτήσεις του σύγχρονου αναγνώστη και αναγνώστριας, με την ταχύτητα και το πνεύμα των καιρών, κερδίζει έδαφος διαρκώς. Συνιστά τη λιλιπούτεια ιστορία για την οποία, όπως είπαν, «δεν είσαι αναγκασμένος να γυρίσεις τη σελίδα πάνω από μία φορά».

Η Ευσταθία Δήμου στη συλλογή της «Λευκό τοπίο» (Ενύπνιο 2024) χειρίζεται μαεστρικά το είδος, αναδεικνύοντας αφενός τις λογοτεχνικές της δυνατότητες, αφετέρου την προσαρμοστικότητα στο πνεύμα των καιρών. Το έργο θέλγει με την ανατρεπτικότητα, την εισβολή του απροσδόκητου σε μια γενικότερα αναγνωρίσιμη τάξη πραγμάτων.

Η δυσκολία στη συγγραφή του υπερμικρού διηγήματος έγκειται στο γεγονός ότι υποβάλλει τον/τη συγγραφέα σε ενσυνείδητο περιορισμό. Απαιτεί συνοπτικότητα στις αφηγηματικές τεχνικές, κειμενική βραχύτητα και συμπύκνωση, ακριβή, εύστοχη, λεκτική διατύπωση. «Απόδοση της εγκυμονούσας στιγμής» χαρακτήρισαν την υπολογισμένη αυτή συντομία των μπονζάι. Οργανώνεται με διεργασίες εικονοποίησης που αναδεικνύουν το ακαριαίο, τον εκρηκτικότητα και το βάθος του στιγμιαίου. «Πιο κοντά στο ποίημα παρά σε ένα μυθιστόρημα. Οταν είναι παρά πολύ σύντομο, πρέπει να διαβάζεται σαν ποίημα. Δηλαδή αργά» υποστηρίζουν.

Η Ευσταθία Δήμου στη συλλογή της «Λευκό τοπίο» καταγίνεται με τον μηχανισμό του είδους. Οι μικροαφηγήσεις της χαρακτηρίζονται από βραχύτητα και συμπύκνωση, από εύστοχη και ακριβή διατύπωση, μια λελογισμένη στην πράξη πνευματικότητα που την καταξιώνει στο δύσκολο αυτό είδος. Τις ιστορίες της συχνά ενσαρκώνει με τις δυάδες των λέξεων (θάνατος – ζωή, πραγματικότητα – αναπαράσταση, ελευθερία – φυλακή, φως – σκοτάδι). Με τη σκελετική αυτή δομή άλλοτε μετέρχεται τρόπους του γκροτέσκο, άλλοτε της σάτιρας και του σαρκασμού. Οι μικροαφηγήσεις διέπονται από ποιητικότητα, φιλοσοφημένη και αποφθεγματική διατύπωση.

Χωρίς τίτλο, με πρωταγωνιστές ανθρώπινους χαρακτήρες («δύο συγγραφείς», «ένας διανοούμενος», «ένας ποιητής», «δύο πρώην εραστές», «ένας ηθοποιός», «ένας φυλακισμένος», «ένα παιδί» κ.ά.) ή προσωποποιημένες έννοιες («ο χρόνος», «τα φυτά», «οι αριθμοί», «ένα γέρικο παρηκμασμένο σώμα», «ένα ποτάμι που θέλησε κάποτε να κοκαλώσει τη ροή του», «μια λέξη», «ένας δρόμος» κ.λπ.), με τρόπο λεπτεπίλεπτο, θίγει τις κοινωνικές καταστάσεις: το οικολογικό, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, τη μοναξιά, τη σχέση τέχνης – ζωής, τους καλλιτέχνες. Οι αλληγορικές ιστορίες παρουσιάζονται με τις σπουδαίες εκλάμψεις των βεγγαλικών. Ευφυείς ή τρυφερές, ρομαντικές ή επαναστατημένες, άγρια σαρκαστικές, ξεχωριστές στην ωραιότητά τους. Η ζωηρή εικονοποίηση, το χιούμορ, το παιχνίδι με τις λέξεις, τις αντιθέσεις, τους παραλληλισμούς, το ασυνείδητο, δημιουργούν μία ατμόσφαιρα έκπληξης, παραπέμποντας σε σκηνές από μονόπρακτα ή σε φωτογραφικά στιγμιότυπα.

«Ενας ηθοποιός, μετά το τέλος της πολύωρης παράστασης, γύρισε κατάκοπος στο σπίτι του και βυθίστηκε στον ύπνο. Κοιμήθηκε ώρες πολλές και λίγο πριν ξυπνήσει είδε ένα περίεργο όνειρο. Οτι έπαιζε σε μια παράσταση που κρατούσε μέρες, μήνες, χρόνια. Κρατούσε ολόκληρη τη ζωή του. Κι εκείνος, στον ίδιο ρόλο, έβλεπε τον εαυτό του να μεγαλώνει, να φτάνει ως την ύστατη στιγμή.

Ξύπνησε με το δυνατό χειροκρότημα του τέλους». (σελ. 19)

«Αύριο κλείνει τριάντα χρόνια πεθαμένος. Είναι στην ακμή του θανάτου του. Σε λίγο μεσήλικας και, μετά, γέρος. Αγωνιά για αυτό που θα ακολουθήσει. Ακούει διάφορα να λέγονται για το περίφημο μετά. Εκείνο όμως που περισσότερο τον κάνει να ριγεί και να φοβάται είναι μήπως γυρίσει στην κόλαση της προηγούμενης ζωής του». (σελ. 18)

Το έργο με την οικονομία και τη φιλοσοφική του διάθεση, την ώσμωση του απτού με το ασύλληπτο, του πραγματικού με το ονειρικό, αποτελεί μία από τις καλές αναγνωστικές προτάσεις.