Ο Φράνσις Μπέικον και {LF}η φαντασία των λέξεων

Οι συνθήκες του θανάτου του Φράνσις Μπέικον έχουν ως εξής: τον Απρίλιο του 1992 ο καλλιτέχνης, παρά τη συμβουλή του γιατρού του, ξεκίνησε ένα ταξίδι στη Μαδρίτη με σκοπό να ξανασυναντήσει τον νεαρό τραπεζίτη Χοσέ Καπέλο, το θέμα του τελευταίου τρίπτυχου των πινάκων του. Λίγες ημέρες μετά την άφιξή του, ο Μπέικον, σε ηλικία 82 ετών, μεταφέρθηκε με ασθενοφόρο σε μοναστηριακό νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε αμέσως σε θεραπεία. Για μια περίοδο έξι ημερών, μέχρι τον θάνατό του, παρέμεινε στην Εντατική, υπό τη φροντίδα της καλόγριας αδελφής Μερσέδες. Στο διάστημα αυτό ο άθεος Μπέικον δεν δεχόταν επισκέψεις και ήταν σε θέση να επικοινωνεί με τον κόσμο του μοναστηριού μόνο με τα λιγοστά ισπανικά του. Σύμφωνα με την επιθυμία που εξέφρασε, η σορός του αποτεφρώθηκε δύο ημέρες μετά τον θάνατό του σε δημοτικό νεκροταφείο, χωρίς τελετή και παρευρισκομένους – δεν ήθελε κανείς να κλάψει για αυτόν.

Αυτές τις τελευταίες μέρες διαβάζουμε τη νουβέλα του Μαξ Πόρτερ «Ο θάνατος του Φράνσις Μπέικον», η οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν σε μετάφραση Θωμά Συμεωνίδη. Πρόκειται για πεζογράφημα στα όρια ποίησης, μυθοπλασίας, δοκιμίου για τον σπουδαίο ζωγράφο. Στο πρώτο του βιβλίο «Η θλίψη είναι ένα πράγμα με φτερά» (στα ελληνικά σε μετάφραση Ιωάννας Αβραμίδου, εκδόσεις Πόλις) ο Πόρτερ εξερεύνησε εκτενέστερα ένα παρόμοιο είδος βιογραφικής εμμονής για τον Τεντ Χιουζ, αλλά δε χρειαζόταν να γνωρίζει κανείς πολλά για τον άγγλο ποιητή ώστε να αναγνωρίσει τη συγκλονιστική, συνειρμική δύναμη της γλώσσας και των εικόνων του Πόρτερ. Εδώ, το να βρει κανείς πάτημα στο μεταβαλλόμενο ρείθρο της πεζογραφίας του τελευταίου εξαρτάται από μια αρκετά οικεία προηγούμενη γνώση της ζωής και του έργου του Μπέικον. Ωστόσο, ακόμα κι αν δεν γνωρίζει πολλά για τον βίο του Μπέικον, ο αναγνώστης αναγνωρίζει σίγουρα τη μυστηριώδη ατμόσφαιρα του βιβλίου. Αυτό μπορεί να γίνει εμφανές ήδη από την κατατοπιστική εισαγωγή του μεταφραστή: «Από την πρώτη ενότητα που φέρει τον τίτλο “Προσχέδιο. Μη υπαρκτό, μολύβι σε χαρτί, 16 x 10 εκατοστά” μπορούμε να αντιληφθούμε διαγραμματικά τη δομή του χώρου και τη βασική διάταξη των χαρακτήρων. Ο ετοιμοθάνατος Μπέικον τοποθετείται σε ένα δωμάτιο φτιαγμένο από την ίδια παράδοξη γεωμετρική λογική που διέπει και τους πίνακές του. Ενα πλαίσιο λειτουργεί ως κρεβάτι, μια τρύπα ως παράθυρο. Συνολικά δύο σώματα, το δικό του και αυτό που τον φροντίζει. Το δικό του αποδίδεται ως μια επίπεδη επιφάνεια χωρίς όγκο. Είναι το αρχικό σχέδιο του σώματός του […]. Οι επτά πίνακες που διαδέχονται το προσχέδιο περιγράφουν επτά διαφορετικές συναντήσεις στον ίδιο χώρο. Ολες ξεκινούν με την ίδια προτροπή: “Καθίστε, γιατί δεν κάθεστε”. Η κυρίαρχη οπτική γωνία μέσα από την οποία οργανώνεται η αντίληψη του χώρου και των προσώπων είναι αυτή του κατάκοιτου Μπέικον».       Στην αρχή του πρώτου πίνακα διαβάζουμε: «Πολύ κακή γωνία». Ακολουθεί η περιγραφή του πρώτου επισκέπτη, πρόκειται στην ουσία για μια σύνθεση ανάμεσα στη νοσοκόμα που τον φροντίζει και πρόσωπα που εμφανίζονται παραισθητικά. Ξαπλωμένος, ο Μπέικον παρακολουθεί τις κινήσεις της νοσοκόμας σαν να προσπαθεί να παγιδεύσει το ζωγραφικό του αντικείμενο: «Εκείνη γυρνάει και αυτό ξαφνικά είναι μια όμορφη προοπτική». Ο τρόπος που την κοιτάζει μέσα στον χώρο είναι ο τρόπος με τον οποίο αποδίδει τα πρόσωπα στους πίνακές του. Οταν η νοσοκόμα τον ρωτάει αν πονάει, ο Μπέικον θα απαντήσει: «Απλώς δουλεύω». Είναι στο ίδιο σημείο που θα της ζητήσει να επέμβει στη ζωγραφική εικόνα που επεξεργάζεται ο ίδιος νοερά: «Ηρεμήστε αυτό το αιωρούμενο δάχτυλο με ένα πανί». Αλλού την προτρέπει συγχέοντάς τη προφανώς με κάποιον επισκέπτη: «Κλείσε τα μάτια, τώρα θα ζωγραφίσουμε μαζί». Το βιβλίο του Μαξ Πόρτερ είναι μια απόπειρα εμβάθυνσης στο βαθύτερο ερώτημα της λογοτεχνίας: μπορούν οι λέξεις να απεικονίσουν φαντασιακές εικόνες, όπως το κάνει η ζωγραφική, η φωτογραφία, το σινεμά; Η απάντηση του Μαξ Πόρτερ είναι σίγουρα καταφατική.

Ο Γ.Κ. Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας και μεταφραστής