To μήνυμα χειραφέτησης της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων

Δύο μεγάλα πολιτιστικά γεγονότα αυτό το καλοκαίρι, η τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Παρισιού το 2024 και η κυκλοφορία της ταινίας Deadpool & Wolverine, προσφέρουν και τα δύο εκθαμβωτικά θεάματα γεμάτα ειρωνεία. Αλλά αυτό είναι το μόνο που έχουν κοινό και αναλύοντας τις διαφορές τους, μπορούμε να εκτιμήσουμε καλύτερα τη βαθιά διφορούμενη φύση της ειρωνείας σήμερα.

Η ειρωνική απόσταση από την επικρατούσα κοινωνική τάξη συχνά λειτουργεί ως μια ελάχιστα καλυμμένη μορφή κομφορμισμού. Οπως γράφει η Γουέιντι Αϊντ του Observer για το Deadpool & Wolverine, το οποίο είναι απλώς η τελευταία δόση σε έναν φαινομενικά ατελείωτο κύκλο υπερηρώων της Marvel, η ταινία «μπορεί να είναι αντιπαθητική και ταυτόχρονα πολύ αστεία». Τι τέλεια περιγραφή του πώς λειτουργεί η ιδεολογία σήμερα.

Ο Τομά Ζολί, ο σκηνοθέτης της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων, μας υπενθύμισε ότι υπάρχει και ένας διαφορετικός τρόπος ειρωνείας. Αν και ακολούθησε στενά την Ολυμπιακή Χάρτα για να επιδείξει την πόλη υποδοχής και τη γαλλική κουλτούρα, δέχθηκε ευρεία κριτική. Αν βάλουμε στην άκρη τους καθολικούς που παρεξήγησαν την απεικόνιση των βακχικών εορτασμών ως κοροϊδία του Μυστικού Δείπνου, οι αρνητικές αντιδράσεις αποτυπώνονται καλύτερα από τον ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Ορμπαν: «Οι Δυτικοί πιστεύουν ότι τα έθνη – κράτη δεν υπάρχουν πλέον. Αρνούνται ότι υπάρχει κοινή κουλτούρα και δημόσια ηθική που βασίζεται σε αυτήν. Δεν υπάρχει ηθική και αν παρακολουθήσατε την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων, θα το έχετε δει».  Αυτό υποδηλώνει ότι το διακύβευμα δεν θα μπορούσε να είναι υψηλότερο. Για τον Ορμπαν, η τελετή σηματοδότησε την πνευματική αυτοκτονία της Ευρώπης, ενώ για τον Ζολί (και πολλούς από εμάς, ελπίζω) ήταν μια σπάνια εκδήλωση της αληθινής πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης. Ο κόσμος πήρε μια γεύση από τη χώρα του Ντεκάρτ, του ιδρυτή της σύγχρονης φιλοσοφίας, του οποίου η ριζοσπαστική αμφιβολία θεμελιώθηκε σε μια καθολική – και επομένως «πολυπολιτισμική» – προοπτική. Κατάλαβε ότι οι δικές του παραδόσεις δεν είναι καλύτερες από τις υποτιθέμενες «εκκεντρικές» παραδόσεις των άλλων.

Μόνο με τη σχετικοποίηση της ιδιαιτερότητας μπορούμε να φτάσουμε σε μια αυθεντική οικουμενική θέση. Με καντιανούς όρους, η προσκόλληση στις εθνοτικές μας ρίζες μας οδηγεί σε μια ιδιωτική χρήση της λογικής, όπου περιοριζόμαστε από ενδεχόμενες δογματικές προϋποθέσεις. Στο «Τι είναι ο Διαφωτισμός;», ο Καντ αντιτάσσει αυτή την ανώριμη, ιδιωτική χρήση του λόγου σε μια πιο δημόσια, αντικειμενική. Το πρώτο αντανακλά και υπηρετεί απλώς το δικό του κράτος, τη θρησκεία και τους θεσμούς του ατόμου, ενώ ο δημόσιος λόγος απαιτεί από κάποιον να πάρει μια ευρύτερη θέση.

Ο παγκόσμιος λόγος είναι αυτό που είδαμε στην τελετή έναρξης: μια σπάνια ματιά στον πυρήνα της σύγχρονης Ευρώπης. Ναι, οι εικόνες ήταν της Γαλλίας και του Παρισιού, αλλά τα αυτοαναφορικά αστεία κατέστησαν σαφές ότι δεν επρόκειτο για ιδιωτική χρήση της λογικής. Ο Ζολί πέτυχε με μαεστρία την ειρωνική απόσταση από κάθε «ιδιωτικό» θεσμικό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένου αυτού του γαλλικού κράτους.

Ενα τόσο ειρωνικό και άσεμνο θέαμα απέχει όσο το δυνατόν πιο μακριά από τη στείρα, χωρίς χιούμορ πολιτική ορθότητα. Η τελετή δεν παρουσίασε απλώς την Ευρώπη στα καλύτερά της, υπενθύμισε στον κόσμο ότι μόνο στην Ευρώπη είναι δυνατή μια τέτοια τελετή. Ηταν παγκόσμιο και πολυπολιτισμικό, αλλά το μήνυμα μεταδόθηκε από τη σκοπιά της γαλλικής πρωτεύουσας. Ηταν ένα μήνυμα ελπίδας, που φανταζόταν έναν κόσμο μεγάλης ποικιλομορφίας, χωρίς χώρο για πόλεμο και μίσος. Σε αντίθεση με το τι πιστεύουν άνθρωποι όπως ο Ορμπαν, το μήνυμα του Ζολί είναι βαθιά ηθικό. Ψιθυρίζει στους συντηρητικούς εθνικιστές: Παρακολουθήστε ξανά προσεκτικά την τελετή και ντραπείτε για αυτό που είστε.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο European Graduate School και διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Επιστημών Birkbeck στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου