Ο Ξενόπουλος και το «Φιόρο» του

Το καλοκαίρι του 1976 το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, σε σκηνοθεσία ενός από τα βασικά του στελέχη, του Δημήτρη Χατζημάρκου, και με πρωταγωνιστή τον Γιάννη Μόρτζο, ανέβασε το «Φιόρο του Λεβάντε» του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Τότε ακριβώς συμπληρώνονταν 110 χρόνια από τη γέννηση του σπουδαίου αυτού συγγραφέα και 25 από τον θάνατό του (1951). Σημείωνα εκείνο τον καιρό στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»:

«…Ξαφνικά ανακαλύψαμε τον Ξενόπουλο. Εύχομαι αυτή η ανακάλυψη να μην εντάσσεται στην εμπορεύσιμη μόδα του ρετρό, όπου εντάσσονται μορφές και θέματα που η χρήση τους ή η αποτελεσματικότητά τους έχει ξεχαστεί ή ξεπεραστεί. Επανέρχονται ως υλικό νοσταλγικής ονειροπόλησης, εφησυχασμού πνευματικού και, κάποτε, ως αναγκαία καταφυγή καλλιτεχνικής ή ιδεολογικής στειρότητας. Το ρετρό πασχίζει να λειτουργήσει με αλειτούργητα στοιχεία, αναγκάζοντάς τα να παίξουν έναν άχαρο ρόλο, έξω από την ιστορική τους στιγμή. Η επιστροφή είναι κάτι άλλο, είναι αποκάλυψη του μόνιμου, του σταθερού, του δυναμικού μέσα στο εφήμερο, του χρηστικού μέσα στο άχρηστο, του καίριου μέσα στο επικαιρικό.

Ο Ξενόπουλος δεν αντέχει στο ρετρό, γιατί το έργο του δεν είναι μόδα. Δεν υπάκουσε ποτέ, ανεξάρτητα από την αντικειμενική αξία του έργου του, σε αυτό που θα λέγαμε γούστο της εποχής του. Μετέφερε πάντα το γούστο της συντεχνίας του. Ηταν μάστορας, χειρώνακτας, κόφτης και ράφτης (ελληνοράφτης ή φραγκοράφτης – αδιάφορο), πάντως δεν ήταν “μοντελίστ”. Το θέατρό του πηγάζει από την τεχνική του γαλλικού ρεαλισμού και την ιψενική τεχνική, όπως αυτά μαθήτεψαν στις μεγάλες σχολές του ευρωπαϊκού θεάτρου, αλλά εκφράζει την ελληνική πραγματικότητα, όχι αφηρημένα, αλλά εντοπισμένη στα προβλήματα του ήθους της και των αναγκών της.

Το “Φιόρο του Λεβάντε”, κωμωδία ηθών, όχι ηθογραφία, όπως επιπόλαια θα βιαζόταν να τη χαρακτηρίσει κανείς, είναι γραμμένη το 1914 και θέτει και λύνει ένα πρόβλημα, στα μέτρα της κωμωδίας, χωρίς να παραβιάζει τους νόμους της και τη σκοπιμότητά της. Δάσκαλόι του ο Σαρντού, ο Φεϋντώ, ο Κουρτελίν, με ό,τι εκείνοι διασώζουν από τον Μολιέρο και την Κομέντια ντελ’ Αρτε.

Ο Νιόνιος Νιονιάκης

Ο βασικός ήρωας του “Φιόρου”, ο Νιόνιος Νιονιάκης, που εισέρχεται στον σκηνικό χώρο ως καταλύτης, είναι κοντινός συγγενής με τους υπηρέτες (Σκαπίνο) του Μολιέρου και του Γκολντόνι, αλλά ως ιδιωματικός κρατάει από τη σειρά των ιδιωματικών δούλων της Κομέντια από το Μπέργκαμο, το Μιλάνο, την Μπολόνια ή το Τορίνο. Εξάλλου, και το θέμα και η λύση και η δέση και η διανομή του “Φιόρου του Λεβάντε” κατάγεται κατευθείαν από την Κομέντια. Ο Βάλδης ήταν Πανταλόνε, η Βάλδη Καρατερίστα, η Κατερίνα Servetta (Κατερίνα δεν ήταν και το όνομα της Μπιανκολέλι που τη λανσάρησε ως Κολομπίνα;), τα δύο ζευγάρια Φλάβιοι ή Λέλιοι, Ιζαμπέλες ή Βαλέριες, η Λιλή Σουμπρέτα.

Ο Ξενόπουλος πατάει γερά στην παράδοση του θεάτρου που καλλιεργεί. Σπέρνει σε γόνιμο έδαφος. Πέρα, όμως, από τα θετικά εφόδια της τεχνικής του κατασκευάζει μια πλοκή που αποκαλύπτει μια κοινωνική δομή. Δεν σατιρίζει, δεν ξεσκεπάζει, δεν σπάει κόκκαλα. Μοραλίστας δεν είναι, φαινομενολογεί και όποιος ξέρει να διαβάζει τα φαινόμενα αποκαλύπτει τις αιτίες που τα προκαλούν. Γι’ αυτό είπα παραπάνω πως δεν κάνει ηθογραφία. Ο Νιόνιος Νιονιάκης, ο ήρωάς του, είναι ένας βαθιά μελετημένος ανθρώπινος τύπος με αναγνωρίσιμες κοινωνικές συντεταγμένες. Ερχεται μέσα σε ένα μεγαλοαστικό σπίτι και, όταν προσανατολίζεται (με το αλάθητο ένστικτό του, νωρίς) υπηρετεί την ιδεολογία του. Δεν συμφωνεί, αλλά πρέπει να επιβιώσει. Αν ο Ξενόπουλος των χρωμάτιζε ως έναν αγνό λαϊκό άνθρωπο που εξανίσταται και προμαχεί των ηθών και αποκαλύπτει την υποκρισία των κυρίων, θα έφτιαχνε ένα δημαγωγικό έργο, ψεύτικο. Η νεοελληνική πραγματικότητα είναι ο Νιόνιος Νιονιάκης. Γι΄αυτό το “Φιόρο του Λεβάντε” είναι ένα έργο ελάχιστο, αλλά σωστό, αυτογνωσίας. Πίσω από τον συμβιβασμένο Βάλδη μια σειρά πιο συμβιβασμένων είναι είτοιμη για τη διαδοχή.

Η πολιτική ζωή της Ελλάδας την εποχή του “Φιόρου” δεν είναι διαφορετική. Ας κάνω μια τολμηρή ανάγνωση. Οταν γράφεται το “Φιόρο του Λεβάντε”, μόλις έχει εισβάλει την πολιτική σκηνή ένας άλλος ιδιωματικός, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ως καταλύτης μέσα σε ένα χαλασμένο σπίτι (το “Χαλασμένο σπίτι” του Μελά;). Πρέπει να είναι ζωντανή στα αφτιά του Ξενόπουλου η συμβιβαστική φωνή του Βενιζέλου, όταν επέβαλε την Αναθεωρητική Βουλή, ενώ το πλήθος απαιτούσε Συντακτική Συνέλευση».