Απορρίπτοντας το ναρκωτικό της εξουσίας

«Είμαστε προσκολλημένοι στην εξουσία όπως ο ψύλλος κολλάει σε ένα γιακά», δήλωνε ο σοβιετικός ηγέτης Νικήτα Χρουστσόφ, ο προπάππος μου, το 1957. Για να ολοκληρώσει τη σκέψη του, ρώτησε το ακροατήριό του των σοκαρισμένων μελών του Κομμουνιστικού Κόμματος ποια ήταν η μέση ηλικία συνταξιοδότησης. «Γύρω στα 65», απάντησε κάποιος. Ο 63χρονος Χρουστσόφ αστειεύτηκε ότι πλησίαζε εκεί και θα ήθελε να πίνει το τσάι του ήρεμα ως συνταξιούχος, όχι να κατευθυνθεί κατευθείαν από το Κρεμλίνο στον τάφο. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν προφανώς πήρε το μήνυμα.

Σίγουρα, ένας πρόεδρος των ΗΠΑ δεν είναι το ίδιο με έναν σοβιετικό δικτάτορα (τουλάχιστον προς το παρόν). Ο Χρουστσόφ λειτουργούσε μέσα σε ένα αυταρχικό σύστημα στο οποίο οι μεταβιβάσεις εξουσίας συνήθως ακολουθούσαν κηδείες και όχι εκλογές. Στην περίπτωσή του, ήταν ένα πραξικόπημα που έφερε τελικά την αλλαγή: οι σύντροφοί του τον απομάκρυναν το 1964, εν μέρει επειδή δεν ήθελαν να χάσουν την εξουσία σε περίπτωση που παραιτείτο.

Αλλά η παραίτηση από την εξουσία είναι δύσκολη όταν τίποτα δεν σε αναγκάζει να το κάνεις. Αυτό ίσχυε ακόμη και για τον Χρουστσόφ, ο οποίος ήταν τόσο πεπεισμένος για το πόσο σημαντικός ήταν που προσπάθησε να κατοχυρώσει όρια θητείας στο σοβιετικό σύνταγμα. Αν και είχε σχέδια για να αποχωρήσει το 1965, παραδέχτηκε στη συνταξιοδότησή του ότι πιθανότατα δεν θα είχε το θάρρος να τα ακολουθήσει, γιατί είχε στόχους – άνοιγμα των συνόρων της Σοβιετικής Ενωσης, χαλάρωση της λογοκρισίας, τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου – που κανένας διάδοχος δεν ήταν πιθανό να επιδιώξει.

Οι φόβοι του Χρουστσόφ δεν ήταν ακριβώς αβάσιμοι: αυτές οι αλλαγές κατέληξαν να πραγματοποιηθούν μόλις 20 χρόνια αργότερα, κατά την εποχή της περεστρόικα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Αλλά πρέπει να αναρωτηθεί κανείς εάν ο Χρουστσόφ θα είχε τη θέληση, πόσω μάλλον την ευελιξία, να συνεχίσει να προωθεί αυτές τις μεταρρυθμίσεις, ακόμα κι αν είχε παραμείνει στην εξουσία.

Η παραίτηση δεν ήρθε εύκολα ούτε για τον Μπάιντεν. Είχε αντιμετωπίσει εντεινόμενες πιέσεις να αναστείλει την προεδρική του εκστρατεία. Ομως, για σχεδόν ένα μήνα, αντιστάθηκε.

Μερικά από τα επιχειρήματα του Μπάιντεν για την παραμονή του στην κούρσα είχαν κάποια αξία: το ιστορικό διακυβέρνησής του τα τελευταία τριάμισι χρόνια είναι εντυπωσιακό και μόνο αυτός νίκησε τον Τραμπ σε προεδρικές εκλογές. Αλλα επιχειρήματα όμως – για παράδειγμα, ότι υποστηρίζει την αμερικανική δημοκρατία (σαν να μην το κάνουν άλλοι Δημοκρατικοί) – ήταν πολύ πιο αδύναμα. Ισως η ψυχολογία της εξουσίας στις απολυταρχίες και τις δημοκρατίες να μοιάζει περισσότερο από ό,τι θέλουμε να παραδεχτούμε, με εκείνους που βρίσκονται στην κορυφή να πιστεύουν ότι ο δικός τους είναι ο καλύτερος – ή ακόμα και ο μοναδικός – τρόπος.

Παραμερίζοντας για να αφήσει έναν νεότερο υποψήφιο να αναλάβει την εξουσία, ο Μπάιντεν έχει δώσει προτεραιότητα στα συμφέροντα της Αμερικής έναντι της επιθυμίας του να ηγηθεί. Η απόφαση αντανακλά μια ταπεινοφροσύνη που είναι πολύ πιο πιθανό να βρεθεί ανάμεσα στους δημοκρατικούς ηγέτες παρά στους αυταρχικούς. Ομως, όπως έδειξε ο Τραμπ, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτή την ταπεινοφροσύνη.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης