Μπορεί να είναι λύση ο «αριστερός λαϊκισμός»;

Το βιβλίο αυτό γράφηκε μέσα στην καρδιά του Covid και όπως είναι φυσικό είναι βαθύτατα επηρεασμένο απ’ όσα συνέβησαν αυτή την περίοδο. Στην ουσία όμως τα συμπεράσματά του υπερβαίνουν τα προβλήματα που γεννήθηκαν με την πανδημία. Με αυτήν οξύνθηκαν φαινόμενα που προϋπήρχαν. Τότε διευρύνθηκαν και επιταχύνθηκαν οι μετασχηματισμοί που σηματοδοτούνται με τους όρους «μεταδημοκρατία» και «μεταπολιτική». Σύμφωνα με τη συγγραφέα – ο γράφων θεωρεί υπερβολική αυτή την άποψη, όχι όμως και εντελώς αβάσιμη – με πρόσχημα τον «εκσυγχρονισμό» τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα αποδέχθηκαν τις επιταγές του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, θέτοντας έτσι τις βάσεις της μεταπολιτικής, τη μετατροπή δηλαδή της πολιτικής σε απλό ζήτημα διαχείρισης από την πλευρά των ειδικών, που έλεγε και ο δημοσιογράφος και νυν ευρωβουλευτής Αυτιάς. Οι πολίτες δεν καλούνται πλέον να ψηφίζουν μεταξύ εναλλακτικών επιλογών, αλλά μόνο τους καλυτέρους «ειδικούς» για τις ίδιες επιλογές. Αυτοί οι «ειδικοί» κατανοούν καλύτερα από τους πολιτικούς τις ανάγκες του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου σε βάρος της παραγωγικής οικονομίας. Ετσι χάθηκε ο πλουραλισμός. Μαζί του χάθηκε και το αίτημα της ισότητας, ο άλλος πυλώνας του δημοκρατικού ιδεώδους. Τελικά η δημοκρατία έγινε μεταδημοκρατία και η πολιτική μεταπολιτική. Μεταπολιτική είναι η μετατροπή της πολιτικής απλώς σε ζήτημα διαχείρισης όμοιων λύσεων. Και μεταδημοκρατία η μετατροπή της δημοκρατίας σε σύστημα αδιάφορο για την ισότητα.

Η Μουφ αναζητά την απάντηση σ’ αυτά τα φαινόμενα, όπως την αναζητούσε και στο προηγούμενο βιβλίο της με τίτλο «Για έναν αριστερό λαϊκισμό». Και εδώ όπως και εκεί  βρίσκει απαντήσεις στην ανάγκη ανάπτυξης μιας «αριστερής λαϊκιστικής στρατηγικής» – όπως τη χαρακτηρίζει. Τη βρίσκει σ’ αυτό που αποκαλεί «λαϊκιστική στιγμή». Εδώ ο αντιλαϊκιστής ακροκεντρώος θα βγάλει σπυράκια. Μα είναι λύση ο λαϊκισμός; Δεν είναι αυτός ό,τι χειρότερο υπάρχει; Ναι, αν με τον λαϊκισμό εννοούμε την απλοποίηση των αντιθέσεων μεταξύ λαού και ελίτ. Οχι όμως, ισχυρίζεται η Σαντάλ Μουφ, όταν με τον λαϊκισμό εννοούμε τον στόχο της συνάρθρωσης μιας θεματικής «συλλογικής βούλησης» του λαού, ικανή να εγκαθιδρύσει έναν ηγεμονικό σχηματισμό που θα προωθήσει μια διαδικασία ριζοσπαστικοποίησης της δημοκρατίας. Εξάλλου, κατ’ αυτήν, η ριζοσπαστικοποίηση της δημοκρατίας είναι ο σοσιαλισμός του σήμερα. Οι σημερινές δημοκρατίες έχουν χάσει τον παλμό τους, έχουν χάσει τα πάθη τους στο πλαίσιο του όπως τον ονομάζει «αποστειρωμένου ρεφορμισμού» των «σοσιαλφιλελεύθερων». Σε τελική ανάλυση η αντιπαράθεση «λαός εναντίον κατεστημένου» μπορεί να λάβει πολλές μορφές και να κατασκευαστεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. Κατά τη συγγραφέα μια «αριστερή λαϊκιστική στρατηγική εξακολουθεί να είναι επίκαιρη και δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί» (σ. 15). Το ριζοσπαστικό επιχείρημα της Μουφ έχει και πολλές ορθολογικές πλευρές, όσο και η ίδια να βάλλει κατά του περιορισμού της πολιτικής σε ρασιοναλιστική δράση και μόνο. Το επιχείρημά της, σε μια εποχή απολυτοποίησης της αντίθεσης λαϊκισμού – αντιλαϊκισμού, μας υπενθυμίζει πως αυτή η αντίθεση έχει πολλές όψεις και όχι μόνο την αντίθεση λαός – ελίτ. Μας υπενθυμίζει, έστω και αν η ίδια δεν το γράφει έτσι κατηγορηματικά, πως δεν είναι η υπεράσπιση του λαού πάντα κακός λαϊκισμός και οι κατηγορίες κατά των ελίτ τις περισσότερες  φορές δεν είναι άδικες.

Και επειδή το βιβλίο γράφηκε στην ακμή της πανδημίας η συγγραφέας εστιάζει σε δύο προκλήσεις, οι οποίες αφορούν από τη μια την αντιμετώπιση των κοινωνικών και οικονομικών συνεπειών της πανδημίας και από την άλλη τα όλο και εντεινόμενα αρνητικά φαινόμενα της κλιματικής κρίσης. Τα νεοφιλελεύθερα κράτη την εποχή της πανδημίας αντέδρασαν με μέτρα κρατικής παρέμβασης, αυτό όμως δεν σημαίνει και ρήξη με τις νεοφιλελεύθερες αρχές, οι οποίες καραδοκούν να επανέλθουν δριμύτερες. Εξάλλου τη στιγμή που λαμβάνονταν νεοφιλελεύθερα μέτρα στην οικονομία, επιτείνονταν οι κατασταλτικές λειτουργίες του κράτους, οι οποίες και διευρύνθηκαν με την πανδημία. Σε γενικές γραμμές πριν αλλά και κατά την πανδημία η νεοφιλελεύθερη ιδέα έπεισε πολλούς ακόμη και φτωχούς πολίτες (ταλαιπωρημένους από το γραφειοκρατικό κράτος) πως η ελευθερία της αγοράς είναι προϋπόθεση για την άσκηση της ατομικής ελευθερίας. Γι’ αυτό και χρειάζεται ένα άλλο σχέδιο, το οποίο η ίδια προτείνει και στο οποίο θα αναφερθώ στο τέλος του κειμένου.

Η επίκληση όμως του αριστερού λαϊκισμού ως εναλλακτική πρόταση κρύβει πολλές παγίδες. Σε μια απ’ αυτές πέφτει η ίδια η Μουφ, όταν θεωρεί τον νεοφιλελευθερισμό ως μεγαλύτερο αντίπαλο από τον δεξιό λαϊκισμό. Μια τέτοια άποψη όμως, αν τη φέρουμε στο πεδίο της εφαρμοσμένης πολιτικής, μπορεί να οδηγήσει στη θέση πως η Λεπέν είναι προτιμότερη από τον Μακρόν. Ευτυχώς το Νέο Λαϊκό Μέτωπο δεν έπεσε σ’ αυτή τη παγίδα και δεν θεώρησε τον νεοφιλελεύθερο Μακρόν χειρότερο από τον ακροδεξιό λαϊκισμό της Λεπέν.

Η Μουφ υποστηρίζει πως ο δεξιός λαϊκισμός κερδίζει τον αριστερό αλλά και όλες τις εκδοχές της Αριστεράς, επειδή αυτός εστιάζει στα πάθη και τα συναισθήματα, ενώ οι Αριστερές αδιαφορούν για τα ζητήματα που αφορούν την επιθυμία των μεσαίων και κατώτερων στρωμάτων για ασφάλεια και προστασία. Καλεί τη «λαϊκιστική στιγμή» να ενδιαφερθεί για αυτά τα δύο θέματα και να μη τα θεωρεί συντηρητικής φύσης. Καλεί σε συνάρθρωση αυτών των αιτημάτων με αυτά της λαϊκής κυριαρχίας. Υποβάλλει σε κριτική τη λεγόμενη ρασιοναλιστική στιγμή στην πολιτική, η οποία έχει περιθωριοποιήσει τα πάθη και έχει περιορίσει την πολιτική σε αντιπαράθεση ηθικών ζητημάτων που λύνονται μόνο με λογικές συναινέσεων. Η περίφημη «συναίνεση στο Κέντρο». Υποβάλλει εδώ σε κριτική την άποψη του Χάμπερμας, σύμφωνα με την οποία χρειάζονται ορθολογικές αποφάσεις που θα εκφράζουν μια αμερόληπτη θέση που θα εξυπηρετεί τα συμφέροντα όλων. Αν κατά τη γνώμη μου αδικεί εδώ τον Χάμπερμας, αλλά η άποψη αυτή υπάρχει και είναι η υπ’ αριθμόν ένα αιτία της ανόδου της Ακροδεξιάς. Η τελευταία τονίζει πως δεν υπάρχει κοινός παρονομαστής για όλες τις απόψεις και αυτή εμφανίζεται ως εκφραστής των απόψεων των ασθενέστερων. Και πείθει πολλούς απ’ αυτούς. Κι όντως το πρόβλημα της απουσίας των παθών στις Αριστερές, «βραχμανικές» τις αποκαλεί ο Πικετί, υπάρχει. Και καλά κάνει η Σαντάλ Μουφ και το επισημαίνει. Λύνεται όμως με τον παραγκωνισμό του ορθολογισμού ή απλά με τον συντονισμό του με τα πάθη; Σίγουρα πολιτική σημαίνει ταυτίσεις και όχι απλά ταυτότητες. Κι αυτές χωρίς πάθη και συναισθήματα δεν υπάρχουν. Η ορθολογική δικαιολόγηση των πολιτικών απουσία της διαθεσιμότητας συγκεκριμένων μορφών ταύτισης που γεννούν τα πάθη και τα συναισθήματα, μετατρέπει την πολιτική σε άψυχο άρα και αδιάφορο πράγμα. «Μια προσέγγιση που προκρίνει την ορθολογικότητα αγνοεί ένα κεντρικό στοιχείο: τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζουν τα πάθη και τα συναισθήματα στη διασφάλιση της προσήλωσης στις δημοκρατικές αξίες» (σ. 39). Σωστά όλα αυτά, αλλά σε καμία περίπτωση όμως δεν μπορώ να συμφωνήσω με τη θέση της πως «η δημοκρατία δεν απαιτεί μια θεωρία της αλήθειας» (σ. 40). Εδώ ελλοχεύει ο σχετικισμός, ο μεγαλύτερος εχθρός του Διαφωτισμού και της Προόδου. Από την άλλη όμως έχει δίκιο η Μουφ, όταν τονίζει πως η πολιτική δεν είναι επιστήμη να αναζητεί μόνο τις αλήθειες και την καθολική εγκυρότητα, αλλά και τέχνη της δημιουργίας ταυτίσεων που μόνο τα συναισθήματα και τα πάθη γεννούν. Μόνο μέσα απ’ αυτά οι άνθρωποι αισθάνονται πως αποκτούν φωνή που ακούγεται. Και εδώ η Μουφ προτείνει και τη χρήση αριστερών λαϊκιστικών συνθημάτων που μπορούν να οδηγήσουν τους πολίτες σε ταυτίσεις. Αυτό σημαίνει και διάκριση της πολιτικής θεωρίας από τις πολιτικές πρακτικές. Οι ιδέες αποκτούν δύναμη όταν αυτές συναντούν τα πάθη και τα συναισθήματα. Η άρνηση των αριστερών δυνάμεων «να μπλέξουν» με τα συναισθήματα «βρίσκεται στον πυρήνα της ανικανότητάς τους να σχεδιάσουν μια πετυχημένη απάντηση στη δεξιά λαϊκιστική επίθεση» (σ. 80). Η Μουφ τολμά να μιλά και για την κατ’ αυτήν αναγκαία διάκριση «εμείς ή αυτοί». Αρκεί αυτή να αναφέρεται σε αντιπάλους και όχι σε εχθρούς. Τι λέτε να το σκεφτούμε αυτό;

Και τελικά ποια είναι η εναλλακτική που αυτή προτείνει; Είναι η Πράσινη Δημοκρατική Επανάσταση. Αυτό σημαίνει ώσμωση της κριτικής κατά της Ανθρωπόκαινου αντίληψης για τη φύση με την κριτική στον χρηματοπιστωτικό νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Μέχρι τώρα απέτυχε να δημιουργηθεί μια τέτοια ώσμωση, γι’ αυτό και δεν υπάρχει ένα ισχυρό κίνημα Οικολογίας και αντικαπιταλισμού. Το κίνημα για το κλίμα πρέπει να πολιτικοποιηθεί και το αντικαπιταλιστικό κίνημα πρέπει να ευαισθητοποιηθεί απέναντι σε ό,τι προκαλεί την κλιματική κρίση. Αυτό κατ’ αυτήν είναι το μείζον. Κατ’ άλλους όμως το μείζον είναι η τριπλέτα: Ανισότητες, ζητήματα προάσπισης της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και προστασία της γης και των μη ανθρώπινων όντων από τον καπιταλισμό. Αυτά συνιστούν την αναγκαία εναλλακτική πρόταση.

Αψογη η μετάφραση του Αντώνη Γαλανόπουλου. Ρέει σαν γάργαρο νερό το όχι και τόσο εύκολο κείμενο.