«Γράφω για τους αναγνώστες, όχι για τους καλλιτέχνες»

Εκείνη η ημέρα του 2019 δεν φαινόταν να έχει κάτι ξεχωριστό. Ο κριτικός τέχνης Πίτερ Σκέλνταλ έτρεχε να προλάβει το λεωφορείο. Σκόνταψε σε μια λακκούβα στην άσφαλτο. Επεσε. Εσπασαν τα γυαλιά του και μάτωσε. Μεταφέρθηκε στα Επείγοντα του νοσοκομείου του Γκρίνουιτς Βίλατζ.

Οι γιατροί έκριναν ότι ήταν απαραίτητη μια αξονική τομογραφία ώστε να διαπιστωθεί αν υπήρχε τραυματισμός στον αυχένα. Η διάγνωση ωστόσο έκρυβε μια δυσάρεστη έκπληξη. Ο ογκολόγος τον ενημέρωσε πως τα ευρήματα στον αριστερό του πνεύμονα έδειχναν ότι θα είχε μόλις έξι μήνες ζωής. Εκείνος διέψευσε τη διάγνωση και πέθανε το φθινόπωρο του 2022.

Τα χρόνια που «ξεγελούσε» τον θάνατο ο Πίτερ Σκέλνταλ δεν καθόταν με σταυρωμένα χέρια. Ως άλλος Τζορτζ Οργουελ – ο οποίος συνέγραφε μια κριτική βιβλίου όταν πέθανε – έγραφε μέχρι το τέλος. Και το σύνολο των κειμένων που έγραψε ενώ ήξερε ότι το τέλος πλησιάζει συνθέτουν τον τόμο «Η τέχνη του να πεθαίνεις: κείμενα 2019-2022» (εκδ. Abrams Press), ο οποίος αποτελείται από δύο μέρη. Στο πρώτο περιλαμβάνεται το συγκλονιστικό δοκίμιο το οποίο προκάλεσε αίσθηση όταν δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «The New Yorker» το 2019 και το οποίο χαρακτηρίστηκε ως «το κείμενο της δεκαετίας». Ενα μάθημα ζωής, γραμμένο με λιτό τρόπο και πικρό χιούμορ, από κάποιον που είχε ζήσει έντονα και γνώριζε ότι το τέλος πλησιάζει. Στο δεύτερο και εκτενέστερο μέρος φιλοξενούνται οι κριτικές που εξακολουθούσε να γράφει για το συγκεκριμένο έντυπο.

Το κείμενο του πρώτου μέρους – κατάθεση ψυχής του κριτικού τέχνης, που απέκτησε τους πρώτους ακολούθους του από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 μέσω του «The Village Voice» και εν συνεχεία από τις σελίδες του «The New Yorker», όπου έγινε επικεφαλής κριτικός τέχνης το 1998, στους οποίους και «έδειχνε» τον τρόπο να βλέπουν ένα έργο τέχνης – είχε ήδη συζητηθεί ευρέως σε διεθνές επίπεδο. Στο δεύτερο μέρος περιλαμβάνονται 45 κριτικά κείμενα, τα περισσότερα εκ των οποίων γράφτηκαν την περίοδο της πανδημίας. Τότε που οι γκαλερί ήταν για μεγάλο διάστημα κλειστές. Κι εκείνος έγραψε τουλάχιστον μία κριτική για έκθεση βασιζόμενη στον κατάλογό της.

Οταν πλέον επανήλθε η κανονικότητα και οι αίθουσες τέχνης άρχισαν να επαναλειτουργούν και παρ’ όλο που τον είχε καταβάλει η κατάθλιψη, έμοιαζε να απολαμβάνει την ομορφιά, ειδικά πίσω από την ασφάλεια που του πρόσφεραν οι μάσκες οι οποίες έκρυβαν την αδυναμία του να αναγνωρίσει πολλούς από εκείνους που του απευθύνονταν, όπως γράφει. Αποφεύγοντας τα φίλτρα της ακαδημαϊκής γραφής, υιοθέτησε μια προσέγγιση διανθισμένη με αρκετές ανεκδοτολογικές αναφορές και αυτοβιογραφικά θραύσματα για να διατυπώσει τις απόψεις του.

«Γράφω για τους αναγνώστες και όχι για τους καλλιτέχνες, οι οποίοι, αν ενδιαφέρονται, μπορούν κι αυτοί να αγοράσουν το περιοδικό και να με διαβάσουν όπως όλοι οι υπόλοιποι» επισημαίνει άλλωστε στο δοκίμιο του πρώτου μέρους. «Δεν ήταν έτσι πάντα. Οταν ήμουν νέος, είχα υπάρξει πιστός σε συγκεκριμένα πρόσωπα και κλίκες. Κάποια στιγμή όμως αποφάσισα να διαπιστώσω πόσο υπεύθυνος κριτικός μπορούσα να γίνω, ανοιχτός σε ιδέες, αλλά ποτέ ρυθμιστικός ή ακυρωτικός».

Και από τις κριτικές του, που ακολουθούν, επιβεβαιώνεται ότι αναθεώρησε κάποιες από τις παλαιότερες θέσεις του. «Θυμάμαι ότι τα μισούσα με την πρώτη μου ματιά» λέει για τα αφαιρετικά έργα του Γκέρχαρντ Ρίχτερ, τα οποία εν συνεχεία χαρακτηρίζει ως εκπληκτικά όμορφα. Και παραδέχεται ότι άργησε να προσεγγίσει το έργο του Φιλίπ Γκαστόν.

Πολλές κακίες δεν θα βρει ο αναγνώστης στο βιβλίο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο συγγραφέας δεν εκφέρει την άποψή του και ενίοτε την άρνησή του για ορισμένους καλλιτέχνες. Δεν έκρυψε ότι δεν αγαπούσε τον βρετανό τοπιογράφο Τέρνερ, ότι έβρισκε το αμφιλεγόμενο έργο του Αντρές Σεράνο «Piss Christ», που απεικονίζει έναν Εσταυρωμένο βυθισμένο σε ένα δοχείο με ούρα, ως «παιδικό» και ότι δεν συμπαθούσε ιδιαιτέρως τον Μαρσέλ Ντισάν.