Η Ελλάδα {LF}του Μπρεσόν, {LF}η τέχνη {LF}της Φρανκ

Είναι εκείνο το βλέμμα που ενώνει τη συνάντηση της Μαρίας Κάλλας και του Γιάννη Τσαρούχη λίγο πριν από την πρεμιέρα της εμβληματικής «Μήδειας» στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου της Επιδαύρου με ένα αγόρι από την Ηπειρο, που όταν αντικρίζει έναν ξένο να πλησιάζει στο χωριό του κάνει κατακόρυφο από τον ενθουσιασμό του για να τον χαιρετήσει. Είναι το ίδιο βλέμμα που κατάφερε να δει τη χαρά στα τραυματισμένα παιδιά που παίζουν στα ερείπια της Σεβίλλης του 1933 και την οργή στο πρόσωπο της κρατουμένης που εντοπίζει την πληροφοριοδότρια της Γκεστάπο η οποία την είχε καταδώσει λίγο πριν από τον επαναπατρισμό της, στο Ντεσάου της Γερμανίας το 1945.

Είναι το βλέμμα του Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν. Του φωτογράφου που «φωτογράφιζε σαν ζωγράφος». Του καλλιτέχνη που δήλωνε «διαθέσιμος στις συμπτώσεις». Του δημιουργού που περίμενε με υπομονή έως ότου το τυχαίο τού δώσει την τέλεια λήψη. Και που άφησε μέσα από την ανθρωποκεντρική και ψυχογραφική προσέγγισή του έντονο το αποτύπωμά του στην τέχνη της φωτογραφίας. Και είναι εκείνος που επιστρέφει μέσα από τα ασπρόμαυρα καρέ του σε έναν τόπο φιλόξενο, την Ελλάδα, και σε έναν χώρο οικείο, στο Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, 37 χρόνια μετά από τότε που εγκαινίασε εκείνος την πτέρυγα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Ανδρο.

Αυτή τη φορά, όμως, δεν έρχεται μόνος. Μαζί του, εκθεσιακά, είναι η σύντροφος της ζωής του, η επίσης φωτογράφος Μαρτίν Φρανκ. Μια γυναίκα που έχει ουκ ολίγες φορές βρεθεί στη σκιά του διάσημου συζύγου της. Και η οποία «καταλαμβάνει» τα 750 τ.μ. του μουσείου της Ανδρου, ώστε να παρουσιαστεί αναδρομικά η δουλειά της μέσα από 140 καρέ της που συνθέτουν την έκθεση «Κοιτάζοντας τους άλλους» (σε επιμέλεια του διευθυντή του Ιδρύματος Μπρεσόν στο Παρίσι, Κλεμάν Σέρου) έτσι ώστε οι επισκέπτες να αντιληφθούν το εύρος του έργου της και να γνωρίσουν τη βελγικής καταγωγής βουδίστρια που ήθελε να μετενσαρκωθεί σε δέντρο, τη γυναίκα που αποφάσισε να αφιερωθεί στη φωτογραφία μετά από ένα ταξίδι με την Αριάν Μνούσκιν στην Ασία. Την καλλιτέχνιδα που άγγιξε με τον φακό της το φεμινιστικό κίνημα, τις οικογένειες μεταναστών, τα άτομα της παιδικής αλλά και της τρίτης ηλικίας, τους εργάτες και τις διαδηλώσεις, και η οποία πίστευε ότι η φωτογραφία θα αλλάξει τα πράγματα.

Τα ταξίδια στην Ελλάδα

Πίσω από αυτή τη διπλή άφιξη και την τριπλή εκθεσιακή παρουσία (στην Αθήνα φιλοξενούνται δύο διαφορετικές ενότητες της δουλειάς του Μπρεσόν σε επιμέλεια Οντ Ρεμπό και Μαρίας Κουτσομάλλη, υπεύθυνες συλλογών αντιστοίχως των ιδρυμάτων Μπρεσόν και Γουλανδρή) των συνολικά 250 φωτογραφιών υπάρχει μια μακρά ιστορία φιλίας ανάμεσα στο ζεύγος των φωτογράφων και το ζεύγος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Και τρία ταξίδια του Μπρεσόν στην Ελλάδα από τα οποία προέρχεται η μία από τις δύο αθηναϊκές ενότητες, με υλικό που σε μεγάλο ποσοστό είναι άγνωστο. Κι αν οι επισκέψεις τού εκ των ιδρυτών του πρακτορείου Magnum το 1953 και το 1961 στα καθ’ ημάς είναι γνωστές, δεν ισχύει το ίδιο για το χωρίς δεδομένα στοιχεία ταξίδι του το 1937. Μερικές φωτογραφίες όπου γιορτάζεται το έθιμο του Κλύδωνα μαρτυρούν ότι επισκέφθηκε την Ελλάδα τον Ιούνιο και με δεδομένο ότι είχε παντρευτεί την πρώτη του σύζυγο τον Μάιο του ίδιου χρόνου δεν αποκλείεται να βρισκόταν στον ταξίδι του μέλιτος. Μόνο δύο εξ αυτών – από τα Μέγαρα – εκτίθενται στην Αθήνα και είναι εκείνες που είχαν συμπεριληφθεί και στην αναδρομική του στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης το 1947. Η ελληνική ψυχή τον γοήτευσε και στα επόμενα ταξίδια του όπου θέλησε να καταγράψει τους χορευτές ζεϊμπέκικου. Τον Γιάννη Τσαρούχη να διορθώνει τις λεπτομέρειες στα ρούχα των ερμηνευτών στη «Μήδεια» του Κερουμπίνι στην Επίδαυρο και να συνομιλεί με τη Μαρία Κάλλας (καρέ που προβάλλονται σε οθόνη καθώς το ζεύγος Μπρεσόν – Φρανκ δεν έχουν επιτρέψει την εκτύπωση εκ νέου φωτογραφιών από τα αρνητικά τους). Το κορίτσι που τρέχει στα σκαλοπάτια της Σίφνου σε μία από τις πλέον εμβληματικές του φωτογραφίες. Τον Σωτήρη Σπαθάρη με τις φιγούρες του ανά χείρας. Τις εργάτριες στα χωράφια να κοιμούνται πλάι στις τουρίστριες στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας. Τους λιλιπούτειους πλανόδιους ψαράδες στους δρόμους του Πειραιά. Και τις γυναίκες που κοσκινίζουν στη Θεσσαλία.

Το δεύτερο μέρος της αθηναϊκής παρουσίασης περιλαμβάνει 76 έργα (από τα 126) τής κατά τον Ρόμπερτ Κάπα «Βίβλου των Φωτογράφων», το λεύκωμα «Η αποφασιστική στιγμή» που εκδόθηκε το 1952 από τον Στρατή Ελευθεριάδη-Teriade με εξώφυλλο του Ανρί Ματίς. Και είναι αυτά τα στιγμιότυπα που ταξιδεύουν το βλέμμα από το Μεξικό ως τη Βρετανία και από τις Ηνωμένες Πολιτείες έως τη Βιρμανία.

Τις εκθέσεις, των οποίων τον γενικό συντονισμό έχει η Μαρία Κουτσομάλλη-Μορό, συνοδεύει δίγλωσσος πλήρως εικονογραφημένος κατάλογος.