Ο πρόδρομος {LF}της ισπανόφωνης έκρηξης του ’60

O Χουάν Κάρλος Ονέτι (1909-1994) έγραψε μια πρώτη εκδοχή της νουβέλας Το Πηγάδι ενώ ζούσε στο Μπουένος Αϊρες, η οποία χάθηκε. Ολοκλήρωσε σε σύντομο χρονικό διάστημα το τελικό κείμενο το 1939, το οποίο εκδόθηκε σε 500 αντίτυπα την ίδια χρονιά στο Μοντεβιδέο. Είναι η ιστορία, η προσωπική με άλλα λόγια μυθολογία, του Ελάδιο Λινασέρο, που κλεισμένος στο ακατάστατο μικρό διαμέρισμά του εποπτεύει τον κόσμο γύρω του, αφηγείται και ερμηνεύει πραγματικά γεγονότα, ενισχύει τις βασανιστικές ερωτικές και ιδεολογικές φαντασιώσεις του, τις απωθεί βίαια, τις εναγκαλίζεται εκ νέου, νιώθει αποσυνάγωγος όσο και ευάλωτος, όχι επειδή ο γύρω κόσμος του δεν τον ανέχεται, όχι επειδή εκείνος δεν ανέχεται τον κόσμο, αλλά επειδή το ζωογόνο πηγάδι του κόσμου έχει ξεραθεί και από το βάθος του αντλούνται στείρες λάσπες.

Η υποδοχή του έργου υπήρξε ενθουσιώδης, οι πωλήσεις όμως υπήρξαν μηδαμινές. Ο,τι περίσσεψε σάπισε στην αποθήκη του ενός και μόνου βιβλιοπώλη που το διάθετε στο κοινό. Η επανέκδοση του 1960, όταν πια ο συγγραφέας ήταν γνωστός και βραβευμένος για τα διηγήματα και μυθιστορήματά του, εκτιμήθηκε, όπως σχολίασε ο Μάριο Βάργκας Λιόσα: «Εμείς οι λατινοαμερικανοί συγγραφείς είμαστε αιωνίως υποχρεωμένοι στον Ονέτι».

Οπως αναφέρεται στο περιοδικό New Yorker (Νοέμβριος 2019), όταν ο Ονέτι εμφανίστηκε στη δεκαετία του 1930, η λογοτεχνία στο σύνολο των χωρών της Λατινικής Αμερικής συνέχιζε να παρουσιάζει έργα δράσης, περιπέτειας και σύνθετης πλοκής που εκτυλίσσονταν στις επαρχίες, αγώνες και ανταγωνισμοί μεταξύ αχρείων και σωτήρων, ηρώων και κακών, με απόηχους από ντόπιες παραδόσεις και πολιτικές ανησυχίες, μιμήσεις καθυστερημένες λιγότερο ή περισσότερο ευρωπαϊκών λογοτεχνικών σχολών. Επιβίωνε έτσι ένας περίκλειστος αστικός λόγος σε κοινωνίες πολιτικά και πολιτιστικά καταπιεσμένες.

Υπαρξιακή δυσφορία

Τα στοιχεία που κατέστησαν το έργο του Ονέτι αξιοπρόσεκτο ήταν η εγκατάλειψη εκείνης της παράδοσης, το άνοιγμα στην ψυχολογία του αλλοτριωμένου ατόμου των πόλεων και η υπαρξιακή δυσφορία (malaise, γράφει ο Ονέτι) των ηρώων του. Ο Λιόσα, αναγνωρίζοντας αυτή τη συνεισφορά του Ονέτι, υπονοεί πως η απομάκρυνση από μια λογοτεχνία εισαγόμενη και εξαντλημένη επέτρεψε να αναδυθούν οι φωνές μιας αυτόνομης τέχνης του λόγου, που έλαβε τη μορφή της «λογοτεχνικής έκρηξης» (boom literario) από το 1960, η οποία μεσουράνησε επί τριάντα και πλέον χρόνια παγκοσμίως με απόηχους ως τις μέρες μας. Και το σπουδαιότερο, έφερε την ισπανική γλώσσα και τον ισπανόφωνο πολιτισμό στο προσκήνιο. Με άλλα λόγια, ο Λιόσα θεωρεί πρόδρομο εκείνης της «έκρηξης» τον Ονέτι.

Παρακολουθώντας τα πολιτικά πράγματα της χώρας του ως δημοσιογράφος εφημερίδων της πατρίδας του και της Αργεντινής, εργαζόμενος στο πρακτορείο Reuters, υποστήριξε το κίνημα των Τουπαμάρος που ξεκίνησε στην Ουρουγουάη ως αντάρτικη δράση με επιθέσεις σε τράπεζες, διανομές τροφίμων στους φτωχούς της πρωτεύουσας Μοντεβιδέο και άκμασε στη διετία 1970-1971 ως ένοπλος αγώνας εκφράζοντας πολιτικές δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, όπου «η χρήση βίας καθοριζόταν ανάλογα με τις εξελίξεις». «Λόγω της συμπάθειας προς τους εχθρούς της πατρίδας»,ο Ονέτι συλλαμβάνεται το 1974 από το στρατιωτικό καθεστώς και φυλακίζεται για μερικούς μήνες, λαμβάνοντας τότε την απόφαση να εγκαταλείψει την πατρίδα του και να εγκατασταθεί στη Μαδρίτη, καθώς η Ισπανία πρόβαλε την πολιτιστική στρατηγική ελευθερίας και αναγνώρισης πλήθους συγγραφέων της Λατινικής Αμερικής κατατρεγμένων από τις λογιών δικτατορίες.

Ο Ονέτι έλαβε την ισπανική υπηκοότητα και το 1980 τιμήθηκε με το βραβείο Θερβάντες (το λεγόμενο Νομπέλ της ισπανόφωνης λογοτεχνίας) για το σύνολο του ως τότε έργου του, το οποίο δεν έπαψε να εμπλουτίζει ως το τέλος της ζωής του. «Για εμένα», επαναλάμβανε, «τρία πράγματα μου έχουν συμβεί και εξακολουθούν να μου συμβαίνουν, όμοια μεταξύ τους: μια σταδιακή γλυκιά μέθη, ο έρωτας και η συγγραφή. Αν η συγγραφή ήταν μια κοπιώδης διαδικασία, δεν θα έγραφα ούτε μία μέρα ούτε μία αράδα». Καθισμένος κάθε μέρα στο κρεβάτι του στη Μαδρίτη κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του, τριγυρισμένος από βιβλία, αδειάζοντας τα άπειρα αποτσίγαρά του σε ένα τασάκι με μορφή ανάποδης ανοιχτής ομπρέλας, με ένα μπουκάλι ουίσκι δίπλα του, έχοντας, όπως δήλωνε, «εξαιρετική εύθραυστη υγεία», ήταν ένας απόμακρος όσο και φιλικός για τους επισκέπτες του και τους θαυμαστές του.

Επίμετρο

Η ελληνική έκδοση έχει ένα σοβαρό πλεονέκτημα: το τριάντα σελίδων επίμετρο, βιβλιογραφικά τεκμηριωμένο και αναλυτικό ως προς τους άξονες που, σύμφωνα με τον συντάκτη του, καθορίζουν το ύφος, τη θεματική και την ευρύτητα της σημασίας του έργου, υποστηρίζει με σαφήνεια την αξία του. Χρήσιμο είναι να σημειώσουμε πως κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Καστανιώτη δύο από τα κορυφαία μυθιστορήματα του Ονέτι: Το Ναυπηγείο, 1993, που θεωρείται το αριστούργημά του, και Η σύντομη ζωή.

Απόσπασμα

Δαγκώνω γλυκά τη νύχτα

Είμαι ένας μοναχικός άνθρωπος, που καπνίζει σ’ ένα οποιοδήποτε σημείο της πόλης· η νύχτα με περικυκλώνει, πραγματώνεται σαν κάποιο τελετουργικό, σε πολλές φάσεις, κι εγώ δεν έχω καμία απολύτως σχέση μαζί της. Υπάρχουν κάποιες στιγμές, πολύ λίγες, που ο ρυθμός με τον οποίο χτυπάει το αίμα στα μηνίγγια μου συντονίζεται μ’ εκείνον της νύχτας. Εχω καπνίσει μέχρι τέλους το τσιγάρο μου, χωρίς να σαλέψω καθόλου.
Οι παράξενες εξομολογήσεις του Ελάδιο Λινασέρο. Χαμογελάω γαλήνιος, ανοίγω το στόμα μου, τρίζω τα δόντια μου με δύναμη και δαγκώνω γλυκά τη νύχτα. Ολα είναι μάταια και πρέπει τουλάχιστον να έχεις το θάρρος ν’ αποφεύγεις τα προσχήματα. Θα ήθελα να μπορούσα να καρφώσω τη νύχτα πάνω στο χαρτί, σαν να ήταν μια μεγάλη νυχτερινή πεταλούδα. Αντί γι’ αυτό όμως, ήταν η νύχτα που με ανύψωσε από τα νερά της, σαν το μπλάβο σώμα ενός νεκρού, και τώρα με σέρνει, αδυσώπητη, μέσα από τους κρύους και ονειρώδεις αφρούς της, ενώ αυτή κείτεται από κάτω. (απόσπασμα από τις σελ. 56-57).

Juan-Carlos Onetti
Το Πηγάδι
Μτφ. Λευτέρης Μακεδόνας
Επίμ. Δημήτρης Μαρκόπουλος
Εκδ. Μάγμα, 2024, σελ 96
Τιμή 11 ευρώ