Η τέχνη της ανάγνωσης

Γνωρίζω τον θεωρητικό της λογοτεχνίας και πολιτικό στοχαστή Τέρι Ιγκλτον κυρίως από τα έργα του «Θεωρία της Λογοτεχνίας» και «Μαρξισμός και λογοτεχνική κριτική». Το βιβλίο του «Πώς να διαβάζουμε λογοτεχνία» μού κίνησε το ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο ένας εγνωσμένου κύρους πανεπιστημιακός δάσκαλος προτείνει στο ευρύ κοινό τρόπους πρόσληψης και αποτίμησης ενός λογοτεχνικού έργου. Και λέω «προτείνει», καθώς το βιβλίο, χωρίς να ενέχει διδακτισμό ή κανονιστικές υποδείξεις, αποδεικνύει ότι η απόλαυση του κειμένου και η κριτική ανάλυση δεν είναι έννοιες ασυμβίβαστες. Με έναν λόγο που ελίσσεται έντεχνα μεταξύ ακαδημαϊκής εμβρίθειας και εκλαϊκευμένης ανάλυσης, ο κριτικός Ιγκλτον  πραγματεύεται διάφορα ζητήματα: αφήγηση, τεχνικές της μυθοπλασίας, οργάνωση της πλοκής, σμίλευση των χαρακτήρων, σχέση μορφής και περιεχομένου, ρόλος του αναγνώστη, κριτήρια αξιολόγησης του λογοτεχνικού έργου.

Ο Ιγκλτον αναδεικνύει, μέσα από μια πλούσια παράθεση σχετικών κειμένων, το αισθητικό αποτύπωμα που αφήνουν στον αναγνώστη τεχνικές όπως η ειρωνεία, η συνυποδήλωση, η αμφισημία, η χρήση προσωπείων, το παράλογο. Ερευνά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούν και νοηματοδοτούν τους χαρακτήρες των έργων τους οι ρεαλιστές και οι μοντερνιστές συγγραφείς, αλλά και προχωρώντας πιο πέρα επισκοπεί, με πεδίο αναφοράς τη λογοτεχνία, τον τρόπο με τον οποίο σημασιοδοτούν οι κώδικες ηθικής ή η κυρίαρχη ιδεολογία μιας εποχής τον ρόλο της τέχνης. Διαβάζουμε, λ.χ., πόσο η αφήγηση, ως «έλλογη» ακολουθία ιστορημένων πραγμάτων στον κλασικό ρεαλισμό, αμφισβητήθηκε στο πεδίο της μοντερνιστικής μυθοπλασίας, ιδιαίτερα στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος κλόνιζε την πίστη στη λογική. Εδώ ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία, με κριτήριο τη λειτουργία εναρκτήριων φράσεων σε εμβληματικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, να νιώσει τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα μυθιστορήματα «μεροληπτούν» υπέρ μιας συγκεκριμένης ηθικής ή κοινωνικοπολιτικής αντίληψης. Βρίσκεται, επίσης, αντιμέτωπος με βασικά ερωτήματα: είναι, τελικά, ο ρεαλισμός μια «πειραγμένη», μεροληπτική εκδοχή της πραγματικότητας; Συνιστά η αφήγηση μια ανέφικτη και αυτοαναιρούμενη απόπειρα απόδοσης της πραγματικότητας; Γιατί το κείμενο δεν παραμένει δέσμιο της ιστορικής συγκυρίας εντός της οποίας γεννήθηκε;

Το πρόβλημα της ερμηνείας

Τι σημαίνει «ερμηνεύω ένα κείμενο»; Πώς μας αποκαλύπτεται το κείμενο; Μπορούμε να μιλούμε για ορθή ανάγνωση ή για παρανάγνωση; Είναι και υπό ποιους όρους μια ερμηνεία εγκυρότερη από μια άλλη; Μπορούμε, άραγε, να συζητούμε για τους λογοτεχνικούς χαρακτήρες «σαν να ζούσαν στην πολυκατοικία μας» ή δεν έχουν ζωή παρά μόνο στο τυπωμένο χαρτί και στις συμβάσεις της γλώσσας και της μυθοπλασίας; Με μια πλειάδα αναφορών σε συγγραφείς και κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, από τον Ολιβερ Τουίστ ως τον Χάρι Πότερ, ο Ιγκλτον μάς συστήνει να μη συγχέουμε τη μυθοπλασία με την πραγματικότητα, να μην ταυτίζουμε το ιστορικό πρόσωπο του λογοτέχνη με τον ποιητή ή τον αφηγητή, να μην παραβλέπουμε τη «λογοτεχνικότητα» του έργου και να μην εκλαμβάνουμε τους ήρωες ως πραγματικά πρόσωπα. Η λογοτεχνία συνιστά σύμβαση που οργανώνεται με βάση τους κανόνες της μυθοπλασίας και συγκεκριμένες αφηγηματικές τεχνικές και ως τέτοια πρέπει να την προσλαμβάνουμε και να την απολαμβάνουμε. Η λογοτεχνία είναι, επίσης, ένα είδος «συναλλαγής». Δεν υπάρχει χωρίς τον αναγνώστη. Αυτός, ως μέρος και αντανάκλαση της εποχής του, νοηματοδοτεί το κείμενο. Ποιος διέκρινε πιο εύστοχα το νόημα του κειμένου; Κανένας δεν μπορεί να πει. Οπως σημειώνει ο Tέρι Ιγκλτον, «ίσως να υπάρχουν έργα που περιμένουν να διαβαστούν με εκπληκτικά καινούργιους τρόπους, που περιμένουν να αναδείξει όλη τους τη δυναμική κάποιος αναγνώστης που δεν έχει ακόμα γεννηθεί».

Το πρόβλημα της αξίας

Τα ερωτήματα που θέτει το τελευταίο μέρος του καλαίσθητα μεταφρασμένου βιβλίου συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ποια λογοτεχνικά έργα θεωρούνται αξιόλογα; Αυτά που εμφανίζουν πρωτοτυπία και υπερβαίνουν την παράδοση και τις συμβάσεις; Αυτά που μιμούνται τη ζωή ή αυτά που τη μεταμορφώνουν; Αυτά που αναπαριστούν διαχρονικά και αναλλοίωτα στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης; Είναι τα κριτήρια με τα οποία αποτιμάται ένα έργο ως «καλό» ή «κακό» σταθερά και αναλλοίωτα στον χρόνο; Μήπως δεν υπάρχουν διαχρονικά έργα με «απόλυτους» και «κυριολεκτικούς» όρους; Με άλλα λόγια, είναι η Αντιγόνη του Σοφοκλή σήμερα το ίδιο έργο που παρακολουθούσαν και χειροκροτούσαν οι αρχαίοι Αθηναίοι ή ήταν τότε και σήμερα για τους ίδιους λόγους καλό; Μήπως η ερμηνευτική πρόσληψη ενός έργου, και κατ’ επέκταση η θετική ή μη αξιολόγησή του, συναρτάται με το κοινωνικό ή πολιτισμικό συγκείμενο; Μήπως η αξία ενός έργου δεν έγκειται στο ίδιο το θέμα του (πόνος, έρωτας, θάνατος κ.ά.) αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτό το θέμα παρουσιάζεται, συνεπώς, στη γλώσσα του; Αυτά είναι μερικά μόνο από τα ερωτήματα που θέτει το βιβλίο ως προς το ποια λογοτεχνία κρίνεται «καλή» ή «κακή». Και είναι ερωτήματα που μπορούν να τοποθετήσουν τις σχετικές συζητήσεις σε ένα σοβαρό πλαίσιο όρων και κριτηρίων μακριά από τη συγκεχυμένη εικόνα που συχνά επιβάλλει η ευκολία ενός δημόσιου λόγου που αρθρώνεται γύρω από το δίπολο «μου αρέσει – δεν μου αρέσει».

Ο Θεοδόσης Ν. Νικολαΐδης είναι δρ. Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Terry Eagleton
Πώς να διαβάζουμε λογοτεχνία
Μτφ. Μυρσίνη Γκανά
Εκδ. πεδίο, 2023, σελ. 304
Τιμή 16 ευρώ