Ο τρόπος του Κάρολου Κουν

Το κείμενο, στο οποίο σήμερα παραπέμπω, δημοσιεύτηκε στο πολύτιμο λογοτεχνικό περιοδικό «Η Λέξη» μετά τον θάνατο του σημαντικού θεατρανθρώπου Κάρολου Κουν: «Ο τρόπος του Κάρολου Κουν ήταν ο τρόπος του Κωνσταντίνου Καβάφη. Αυτήν την παρατήρηση θα χρειαστεί κατά πολύ να την τεκμηριώσω, αλλά σπεύδω να πω ότι γεννήθηκε μέσα μου εξαίφνης πολλά χρόνια πριν, όταν είχα πάνω από είκοσι χρόνια ακονιστεί σε όλες τις παραστάσεις του Θεάτρου Τέχνης. Τώρα που αξιόλογες μελέτες μας έχουν ανοίξει δρόμους στον καβαφικό τρόπο ποιητικής νομίζω πως μπορούμε να διακρίνουμε τον παράλληλο δρόμο που ακολούθησε και η ποιητική του Κάρολου Κουν.

Από την εποχή που ο Κουν έπαιζε ο ίδιος στις παραστάσεις του μου έκανε πάντα εντύπωση ποιους ρόλους διάλεγε να ενσαρκώσει. Δεν ήταν πάντα οι μεγάλοι ή οι δύσκολοι ή οι περίτεχνοι ή ακόμα οι ιδεολογικά ενδιαφέροντες. Ο Κουν επέλεγε ρόλους που τον οδηγούσαν σε ταυτίσεις, που δεν χρειαζόταν να τους ερμηνεύσει, παρά απλώς να τους παρουσιάσει. Αυτή η προτίμησή του με οδήγησε να βρω το κλειδί του σκηνοθετικού κώδικά του. Ο Κουν ξεκινούσε πάντα από έναν ρόλο που έβρισκε πως του έμοιαζε. Οπως ο Καβάφης, περιοδεύοντας μέσα στην ιστορία, έβρισκε και απομόνωνε ένα ιστορικό, ανώνυμο ή επώνυμο, πρόσωπο για να το ντυθεί, έτσι και ο Κουν γοητευόταν από έναν ρόλο. Είτε τον έπαιζε ο ίδιος, είτε τον ανέθετε σε άλλον, αυτός ο ρόλος γινόταν ο πόλος, γύρω από τον οποίο πολωνόταν όλη η παράσταση, το ύφος της, το ήθος της και οι ρυθμοί της.

Οπως ο Καβάφης, έτσι και ο Κουν θυσίαζε πολλά από την αισθητική ή την ιστορική αλήθεια για να προβληθεί ο προτιμημένος ήρωας του ρόλου. Θέλω να πω πως, όπως ο Καβάφης σκηνοθετούσε τα ιστορικά συμφραζόμενα έτσι ώστε να δικαιώνεται, να φαίνεται και να επαληθεύεται το προσωπείο του ήρωά του, έτσι και ο Κουν καθοδηγούσε ολόκληρη την παράσταση σε δρόμους που να αναδεικνύουν τη θέση που εκείνος ήθελε να δώσει στον ταυτισμένο με τα βιώματά του ήρωα.

Ετσι εξηγούνται και μερικές περίεργες διανομές του. Ο Κουν ανέθετε τους ρόλους – κλειδιά (που δεν ήταν πάντα οι πρωταγωνιστικοί, με τα τρέχοντα κριτήρια, ρόλοι) στους ηθοποιούς εκείνους που, είτε βρίσκονταν στον αστερισμό της εύνοιάς του, είτε ήξερε πως είχαν ρινίσματα όμοιων μ’ αυτόν βιωμάτων. Για όσους έχουν μια πολυετή πείρα από τις παραστάσεις του Κουν θα θυμούνται πως κατά καιρούς ένας ρόλος σχεδόν περιθωριακός ξεπετιόταν από τη θέση του και κυριαρχούσε στη σκηνή. Αυτό πολλές φορές σήμαινε αποπροσανατολισμό ή ανατροπή της οικονομίας του έργου ή αλλαγή γωνίας λήψεως ή ακόμη και προδοσία.

Εγώ προσωπικά οφείλω πολλά στις μεγαλοφυείς, άκρως εξομολογητικές, προδοσίες του Κουν. Πρόδιδε συνειδητά έργα, ιδεολογικές θέσεις, στυλ, εποχές, ακόμη και εκπεφρασμένες απόψεις συγγραφέων για να προβάλει, σχεδόν να κραυγάσει, την προσωπική του άποψη, τη μόνη που τον ενδιέφερε να προτάξει. Ο Κάρολος Κουν δεν έπασχε από τη γνωστή αρρώστια του σκηνοθετισμού, την τάση που έχουν μερικοί να διορθώνουν τους ποιητές. Ο Κουν αντιμετώπιζε τα έργα των άλλων ως προσωπικά κάτοπτρα. Αν δεν έβρισκε μέσα εκεί την εικόνα της ψυχής του, δεν τον ενδιέφεραν. Γι’ αυτό θα πρέπει να αναθεωρήσουμε την άποψη πως έκανε θέατρο ρεπερτορίου, πως έμμονα έψαχνε να βρει έργα για να ενημερώσει το κοινό του στα νέα ρεύματα. Απλώς αναζητούσε τον εαυτό του παντού.

Υπάρχουν σημαντικοί συγγραφείς που δεν τους έπαιξε ποτέ ή ελάχιστα (ο Λόπε ντε Βέγκα, ο Καλντερόν, ο Μολιέρος, ο Μπέρναρντ Σο, ο Κλοντέλ, ο Μαγιακόφσκι, ο Σίλερ, ο Στρίντμπεργκ, για να αναφέρω τους κορυφαίους σε έξι μεγάλες γλώσσες) και άλλοι που τους εξάντλησε σχεδόν. Αυτό σημαίνει πως σκοπός του δεν ήταν η θεατρική παιδεία του κοινού, αλλά η εσωτερική του ανάγκη να βρει τον εαυτό του μέσα στο θέατρο. Με αυτό το κριτήριο μπορεί κανείς ν’ ανιχνεύσει, γιατί ανέβασε ή ανακάλυψε όσους έλληνες συγγραφείς ανακάλυψε και ανέβασε και γιατί δεν ανέβασε άλλους, ενώ όλων τα έργα τα γνώριζε. Το ρεπερτόριο του Κουν είναι η ιστορία των ταυτίσεών του με κάποιους ρόλους του διεθνούς δραματολογίου. Πολλές φορές έργα έμειναν για χρόνια στο συρτάρι του μέχρι να βρει εκεί μέσα τον εαυτό του. Αυτό εξηγεί και τις απότομες στροφές στις προτιμήσεις του. Συγγραφείς που δεν τον ενδιέφεραν σε μια φάση της ζωής του έγιναν διαμιάς απαραίτητοι υπαρξιακοί του σύντροφοι.

Το μέγα μυστήριο για μένα είναι η έλλειψη του Ευριπίδη από τους ερεθισμούς του. Πέρα από τις έξοχες «Βάκχες» του και τις μετριότατες, σχεδόν αδιάφορες, «Τρωάδες», δεν καταπιάστηκε με τους εξατομικευμένους και περιπαθείς ήρωες του Ευριπίδη. Δεν αναφέρω τις πρώιμες «Αλκηστη» και «Κύκλωπα», γιατί νομίζω πως ανήκουν σε μια περίοδο που ήταν φόρμα και όχι τόσο ταύτιση. Είναι από τα παράξενα, να φεύγει ο Κουν από τη ζωή (1987) και να μην έχουμε δει μια «Μήδεια», έναν «Ιππόλυτο», μιαν «Εκάβη» τουλάχιστον από εκείνον. Η προτίμησή του στον Αισχύλο νομίζω έχει ενδιαφέρον πάντα να συνεξεταστεί με την ανάλογη αφοσίωση του Καβάφη στο στιβαρό πρωτομάστορα του θεάτρου. Οι αριστοφανικές του ταυτίσεις ήταν ταυτίσεις, όχι μόνο ρόλων, αλλά και ρυθμών. Κλίματος, θερμοκρασίας, χρωμάτων, ακόμα και οσμών. Ο Αριστοφάνης του Κουν ερχόταν από την Προύσα και την Κωνσταντινούπολη των παιδικών και των εφηβικών του χρόνων. Ηταν μια επιστροφή στην αθωότητα, μια νοσταλγία χαμένου παραδείσου, μια ηχώ παιδικής κραυγής αγαλλιάσεως. Οπως οι καβαφικοί ρόλοι, και οι παραστάσεις του Κουν ταξιδεύουν στο μικρό ποτάμι με τις πλησιάζουσες όχθες, την όχθη την ερωτική και την ασκητική. Ολες οι παραστάσεις του Κουν ήταν επικίνδυνες, με την έννοια που έχει στο ποίημα του Καβάφη το διάβημα του Μυρτία (εν μέρει εθνικού και εν μέρει χριστιανίζοντος) και το μερτικό που έχει στα νιάτα ο γέροντας του «Πολύ σπανίως»: με τη δική του έκφανση του ωραίου συγκινούμεθα».