ΗχοΔύναμα

Μπετόβεν: Συμφωνίες αρ. 3, 5, 7 και 9. Εισαγωγές «Λεονώρα» 2 και 3 και «Κοριολανός», Κουαρτέτο Εγχόρδων Εργο 95: Οι επανενορχηστρώσεις του Γκούσταβ Μάλερ. Deutsche Staatsphilharmonie Rheinland-Pfalz. Διεύθυνση ορχήστρας Michael Francis. CAPRICCIO, 3CD

Ενώ οι διασκευές συμφωνικών έργων για μικρότερα σύνολα υπήρξαν συνηθισμένη πρακτική από την αρχή του κλασικισμού και μετά, ώστε να βοηθήσουν να ακούγονται απαιτητικά σε μουσικές δυνάμεις έργα και να διαδοθούν, το αντίστροφο ήταν εξαιρετικά σπάνιο. Και ποιος άλλος θα μπορούσε να πρωταγωνιστεί σε αυτό παρά ένας εξίσου σπάνιος συνθέτης όπως ο Γκούσταβ Μάλερ; Ο οποίος αντί να περιορίσει… διεύρυνε ενορχηστρωτικά ουκ ολίγα κορυφαία έργα μεγάλων ομότεχνών του όπως του Μπαχ, του Σούμπερτ, του Σούμαν και, πρωτίστως, του Μπετόβεν που τον θεωρούσε τον μεγαλύτερο συνθέτη – και μαζί τον Βάγκνερ.

Ο Μάλερ θέλησε ουσιαστικά να φέρει τα έργα αυτά στο πνεύμα του ύστερου ρομαντισμού με σειρά από παρεμβάσεις, όπως τη διόγκωση του ηχητικού αποτυπώματός τους, δηλαδή την προσπάθεια συγκερασμού του μεγαλειώδους των έργων με την έκταση της ορχήστρας τους. Αλλά δεν ήταν μόνον αυτό: συχνά αναδιάταξε εντυπωσιακά τις εσωτερικές ισορροπίες του μελωδικού υλικού αλλάζοντας και το ουσιαστικό αποτύπωμα της μουσικής, όπως επίσης έκανε επεμβάσεις στις ενορχηστρώσεις, χρησιμοποιώντας τες ως μοχλό έντονης δραματοποίησης – όλα αυτά κάνουν, λ.χ., την Ενάτη Συμφωνία, ενώ είναι το ίδιο φυσικά έργο, να είναι και ένα πραγματικά διαφορετικό μαζί: περίπου έργο… θρίλερ.

Η εποχή που ο Μάλερ έκανε αυτές τις επανενορχηστρώσεις, ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Η κύρια διαφορά ήταν ότι δεν δέσποζε το πνεύμα «πολιτικής ορθότητας», εν προκειμένω «μουσικής ορθότητας», που θα καθιστούσε το εγχείρημά του πράξη περίπου άξια για… καταδίκη εις θάνατον, όπως μάλλον θα γινόταν σήμερα, ακόμα κι αν υπήρχε ένας Μάλερ και ήταν εκείνος που το επιχειρούσε. Υπήρχε πολύ περισσότερος χώρος κίνησης. Γι’ αυτό άλλωστε και μπορούσαν να γίνονται και τόσο συστηματικά και διασκευές, τις οποίες, άλλωστε, συχνά είτε έκαναν οι ίδιοι οι συνθέτες των έργων τους, είτε μαθητές τους, είτε τρίτοι συνθέτες πρώτης γραμμής.

Σήμερα όλα αυτά είναι περίπου εγκλήματα. Τότε όμως, ο Μάλερ είχε τη συνείδηση ότι με αυτόν τον τρόπο έφερνε σε αυτά τα έργα μία αναβάπτιση στην πρωτοπορία της εποχής. Ισως είχε την πεποίθηση ότι και οι συνθέτες τους θα ήταν σύμφωνοι αν βρίσκονταν στη ζωή και αν είχαν εν τω μεταξύ ενσωματώσει τις εξελίξεις στην πορεία της μουσικής. Ισως στην πραγματικότητα να μην υπήρχε καν τέτοιο ερώτημα. Αλλωστε, για τον Μπετόβεν, φαίνεται ότι ίσως πίστευε ότι οι ενορχηστρώσεις του ως έναν βαθμό μπορεί να αδικούσαν τα ίδια του τα έργα, υπό την έννοια ότι ήταν λιγότερο καινοτόμες από εκείνα. Οπως και να ‘χει, ορθώς ή μη, ας το κρίνουν αυτό εκείνοι που αισθάνονται ότι έχουν το δικαίωμα και τη δυνατότητα να σηκώσουν το δάκτυλο και να ανακράξουν «κατηγορώ» δείχνοντας έναν κολοσσό σαν τον Μάλερ – και, πράγματι, δεν είναι λίγοι αυτοί που το μυαλό τους βρίσκεται τόσο πολύ μακριά από το κεφάλι τους…

Ο Μπετόβεν όπως τον «ξαναδιάβασε» ο Μάλερ είναι μία συναρπαστική εμπειρία. Αυτό με κανέναν τρόπο δεν σημαίνει ότι αντικαθιστά τον… Μπετόβεν – θα ήταν γελοίο να το σκεφτεί κανείς –, ή καν ότι πείθει ή έστω κερδίζει τον σημερινό ακροατή, καθώς το εμπειρικό και γνωστικό φορτίο είναι πλέον πολλαπλάσιο και με πολύ πιο ενδελεχή εμβάθυνση από ό,τι της εποχής εκείνης. Ισως γι’ αυτό και οι παρεμβάσεις του Μάλερ σε αυτά τα έργα παίζονται και ηχογραφούνται πολύ σπάνια – και μάλλον ποτέ μέχρι σήμερα όλες μαζί, όπως εδώ και μάλιστα εξαιρετικά καλά. Ομως η εμπειρία να ακούσει κανείς όλα αυτά τα έργα του μεγαλύτερου συνθέτη στην ιστορία της μουσικής μέσα από την κριτική ματιά ενός από τους επίσης μεγαλύτερους – και σίγουρα αυτού που την ανακαθόρισε στην αυγή του 20ού αιώνα – είναι, από μόνη της, σπουδαία.