Γυναικεία αλληλεγγύη, βαμπίρ και τσοπεράδες

Μόλις πέρυσι ήταν που γνωρίσαμε για πρώτη φορά το έργο της μαροκινής σκηνοθέτριας Μαριάμ Τουζανί χάρη στο «Μπλε καφτάνι», μια από τις ωραιότερες ταινίες της σεζόν η οποία γυρίστηκε μετά το σκηνοθετικό ντεμπούτο της στη μεγάλου μήκους παραγωγή, τον «Αδάμ» (Adam, Μαρόκο/ Γαλλία/ Bέλγιο/ Κατάρ) του 2019, που από σήμερα προβάλλεται για πρώτη φορά στις ελληνικές αίθουσες. Δύο γυναίκες σε πρώτο πλάνο: στη μία πλευρά η κατηφής, απελπισμένη Σάμια (Νισρίν Εραντί) που κυκλοφορεί στους δρόμους της Καζαμπλάνκα έγκυος και χωρίς κάπου να μείνει. Στην άλλη η Αμπλα (Λούμπνα Αζαμπάλ), μια φουρνάρισσα χήρα, μητέρα ενός μικρού κοριτσιού, αυστηρή, αγέλαστη, πονεμένη. Η Αμπλα προσφέρει στη Σάμια το σπίτι της ως κατάλυμα και η Μ. Τουζανί που είναι και σεναριογράφος της ταινίας, χτίζει με ευλαβική προσοχή και αγάπη τη σχέση αυτών των διαφορετικής αντίληψης αλλά εν τέλει με αρκετές ομοιότητες γυναικών. Είναι και οι δύο περήφανες, αλλά η Σάμια παρότι νεότερη και σε πιο δύσκολη θέση, δείχνει πιο τολμηρή από την Αμπλα, σε σημείο μάλιστα να τη βοηθήσει και εκείνη επουλώνοντας το ψυχολογικό τραύμα που έχει διακόψει απότομα τη ζωή της. Η μία γυναίκα συμπληρώνει την άλλη ή αν θέλετε η μία βρίσκει πάνω στην άλλη ένα κρυμμένο κομμάτι του εαυτού της –  αυτό που έχει ανάγκη να υπάρχει.

Η ταινία είναι γεμάτη από υπέροχες στιγμές γυναικείας αλληλεγγύης και συντροφικότητας, σκηνές που κυριολεκτικά σε σκλαβώνουν – αυτό το «δεν θα γεννήσεις στον δρόμο, θα γεννήσεις εδώ στο σπίτι μου» της Αμπλα προς τη Σάμια σου φέρνει δάκρυα στα μάτια. Οπως και η καταπληκτική σκηνή της ψυχικής «απελευθέρωσης» της Αμπλα όταν η Σάμια της βάζει με το ζόρι να ακούσει τη μουσική που κάποτε η Αμπλα άκουγε και διασκέδαζε με τον σύζυγό της.

Σηκώνει συζήτηση

Καυτά ζητήματα της εποχής μας όπως ο βιασμός, η άνοια και ο αλκοολισμός πέφτουν με την αρμόζουσα ισορροπία (και οικονομία) στο τραπέζι κατά τη διάρκεια της «Μνήμης» (Memory, ΗΠΑ/ Μεξικό, 2023), πρώτης ταινίας γυρισμένης στις ΗΠΑ του μεξικανού σκηνοθέτη Μισέλ Φράνκο. Ο Φράνκο είναι ένας σοβαρός δημιουργός που έχει κάνει καριέρα μέσω ταινιών που διαχειρίζονται μαρτύρια του σώματος και της ψυχής («Δύση», «Το χρονικό μιας αθωότητας», «Μετά τη Λουτσία»). Εδώ, η Τζέσικα Τσαστέιν δείχνει και πάλι την κλάση της παίζοντας την αγέλαστη μητέρα με το παρελθόν του αλκοολισμού αλλά και του βιασμού στην εφηβεία, ανάμνηση την οποία αντανακλά πάνω σε έναν άνθρωπο που την παρακολουθεί στο πάρκο αλλά όπως αποδεικνύεται πάσχει από άνοια (Πίτερ Σάρσγκαρντ – βραβείο ερμηνείας στο περσινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας).

Ο Φράνκο είναι μάστορας στο στήσιμο σκηνών καθημερινότητας με υπόγεια ένταση που ενεργοποιείται από τον θυμό και τον δυσβάσταχτο πόνο. Και πραγματικά αυτές οι σκηνές είναι που δίνουν δύναμη στη «Μνήμη», ιδίως όταν στο προσκήνιο μπαίνει η Τζέσικα Χάρπερ στον ρόλο της μητέρας της ηρωίδας της Τσαστέιν, όπως και η Μέριτ Γουίβερ που υποδύεται την αδελφή της. Μελαγχολική, χωρίς περιττολογίες η «Μνήμη» είναι μια μικρή αλλά ολοκληρωμένη ταινία που απευθύνεται σε θεατές στους οποίους αρέσει μετά το τέλος μιας ταινίας να τη συζητούν βρίσκοντας πολλά να πουν.

Μακάβρια τρυφερότητα

Αν και ο πήχης της εκσυγχρονισμένης εικόνας των βαμπίρ στο σινεμά ανέβηκε στα ύψη με το αριστούργημα του Τζιμ Τζάρμους «Μόνο οι εραστές μένουν ζωντανοί», αδιάφορη δεν λες την καναδέζικη ταινία «Ανθρωπίστρια βρικόλακας αναζητά αυτοκτονικό άτομο» (Humanist Vampire Seeking Consenting Suicidal Person, 2023) της πρωτοεμφανιζόμενης στη μεγάλου μήκους σκηνοθεσία Αριάν Λουί-Σεζ. Εδώ παρακολουθούμε αυτό ακριβώς που διαβάζουμε στον τίτλο: μια έφηβη (Σαρά Μονπετί), κόρη βρικολάκων που προσπαθεί να μην πιαστεί στην παγίδα της αιμοποσίας, γνωρίζει έναν νεαρό με τάσεις αυτοκτονίας (Φελίξ-Αντουάν Μπενάρ) που δέχεται από παντού μπούλινγκ. Φοβισμένα παιδιά και τα δύο θα βρουν ο ένας στον άλλο το στήριγμα που θέλουν και η σκηνοθέτιδα από τη δική της πλευρά θα βρει τον τρόπο να αντλήσει τρυφερότητα μέσα από το μακάβριο.

Χωρίς ποτέ να νιώθεις ότι παρακολουθείς κάτι σπουδαίο, η ταινία σου κινεί την περιέργεια, τόσο για τις ιδέες της όσο και για την αισθητική της. Το μαύρο χιούμορ της ταινίας ενίοτε θυμίζει το «Delicatessen» των Ζενέ – Καρό, ενώ η κινηματογράφηση έχει κάτι από την ωμότητα των ταινιών  του Γκασπάρ Νοέ. Να σημειωθεί ότι η ταινία απέσπασε το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας στο τμήμα Giornate Degli Autori του περσινού Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας, καθώς επίσης και το βραβείο κοινού του Διεθνούς Διαγωνιστικού Τμήματος στο περσινό Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.

Συμμορίες τσοπεράδων

Στους «Μηχανόβιους» (The bikeriders, ΗΠΑ, 2024), ο σκηνοθέτης Τζεφ Νίκολς επιστρέφει στο φαινόμενο των «μηχανόβιων» που άρχισε να εμφανίζεται στις επαρχίες των ΗΠΑ στη δεκαετία του 1950 και από τότε απασχόλησαν και το σινεμά (ο «Ατίθασος» έπαιξε μεγάλο ρόλο στην καθιέρωση του Μάρλον Μπράντο). Στη δεκαετία του 1960, με πιο διάσημη την ομάδα των Hell’s Angels, ήρθε η κορύφωση του φαινομένου και μάλιστα εκείνα τα χρόνια γυρίστηκαν αρκετά b movies με αυτό το θέμα και πρωταγωνιστές ηθοποιούς όπως ο Τζακ Νίκολσον, ο Πίτερ Φόντα και ο Μπρους Ντερν («Οι άγγελοι της κόλασης», «Καθάρματα σε μοτοσικλέτες»). Βεβαίως, όλες αυτές οι ταινίες ακυρώθηκαν όταν προβλήθηκε το ποιητικό αριστούργημα του Ντένις Χόπερ «Easy Rider» που έβαλε ταφόπλακα στο ζήτημα των «ελεύθερων μοτοσικλετιστών». Στους «Μηχανόβιους» παρακολουθούμε τη δράση μιας τέτοιας «συμμορίας». Οι «Βάνδαλοι» έχουν αρχηγό τον Τζόνι (Τομ Χάρντι), έναν οικογενειάρχη που επαγγέλλεται φορτηγατζής και σταρ τον Μπένι, έναν αμίλητο νεαρό τον οποίο υποδύεται ο Οστιν Μπάτλερ θυμίζοντας κάτι ανάμεσα σε Τζέιμς Ντιν και Τζόνι Ντεπ.

«Ολοι έχουν ανάγκη να ανήκουν κάπου και όλοι θέλουν να βρίζουν κάποιον» ακούμε και καταλαβαίνουμε τους λόγους για τους οποίους αυτοί οι άνθρωποι έχουν αποφασίσει να ζήσουν στο περιθώριο: δεν αντέχουν τη ρουτίνα και τους κανόνες της «φυσιολογικής» ζωής. Το παράδοξο βέβαια είναι ότι κάθε συμμορία έχει τους δικούς της… κανόνες, οπότε ακόμα και η περιθωριοποίηση στην όχθη της υποτιθέμενης ελευθερίας, κατά κάποιον τρόπο, καταλήγει σε μια μορφή σκλαβιάς. Και αυτό είναι το πιο ουσιαστικό σημείο της ταινίας του Νίκολς, που όμως σύντομα εξαντλείται παγιδευμένη σε προβλέψιμες γραφικότητες όπου οι καβγάδες με στιλέτα και γροθιές έχουν τον πρώτο λόγο.

Ντενέβ, όπως Σιράκ

Εστιάζοντας στην ανάγκη της Μπερναντέτ Σιράκ να «ακουστεί» ως γυναίκα την εποχή που ως σύζυγος του προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας Ζακ Σιράκ (1932-2019) ήταν Πρώτη Κυρία της Γαλλίας, η «Κυρία του Προέδρου» (Bernadette, Γαλλία, 2023) καταλήγει σε μια γλυκανάλατα ανώδυνη και εντελώς ασήμαντη δραματική κομεντί σε πολιτικό πλαίσιο, απευθυνόμενη σε όλη την οικογένεια. Πέρα από κάθε τι η σκηνοθέτις Λεά Ντομενάχ ενδιαφέρεται να τονίσει την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας στα χρόνια εκείνα, οπότε αυτό που βλέπουμε είναι μια ταινία κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του #MeΤoo με «πατήματα» κάποια γραφικά περιστατικά στα οποία πρωταγωνίστρια είναι η Μπερναντέτ εκείνης της περιόδου. Βεβαίως, η Ντομενάχ είναι αρκετά προσεκτική ώστε να δηλώσει από τους τίτλους αρχής ότι η ταινία βασίζεται εν μέρει στην πραγματικότητα και εν μέρει στη φαντασία.

Σε κάθε περίπτωση είναι ταινία του «αφρού» και παρουσιάζει τον Ζακ Σιράκ εντελώς σαν καρικατούρα (ο ηθοποιός Μισέλ Βιγιερμόζ θυμίζει συχνά τον Μίστερ Μπιν του Ρόουαν Ατκινσον). Ευτυχώς που η Κατρίν Ντενέβ κρατά τον ρόλο της Μπερναντέτ γιατί με κάποια άλλη ηθοποιό στη θέση της (εξαίρεση ίσως η Ιζαμπέλ Ιπέρ), η ταινία αμφιβάλλω αν θα βλεπόταν – τουλάχιστον σε αυτή τη μορφή.

Νοσταλγική εξομολόγηση

Επιστρέφοντας έπειτα από αρκετά χρόνια στο σινεμά ως δημιουργός, ο Ρένος Χαραλαμπίδης, με τον «Νυχτερινό εκφωνητή» (Ελλάδα, 2024) έφτιαξε μια ρομαντική, εν μέρει αυτοαναφορική ταινία, με τον ίδιο στον ρόλο ενός ανθρώπου σε υπαρξιακή κρίση που εργάζεται νυχτερινός εκφωνητής στον σταθμό Εν Λευκώ (όπου ο Χαραλαμπίδης επί χρόνια εργάζεται στην πραγματικότητα). Η μία και μοναδική νύχτα που αποτελεί τον πραγματικό δραματουργικό χρόνο της ταινίας, είναι η νύχτα των 50ών γενεθλίων του εκφωνητή. Αποχαιρετισμός στη νιότη, καλωσόρισμα στη μέση ηλικία με φράσεις όπως «τα τρένα μετράνε τον χρόνο» ή «πάει καιρός που έχει κουραστεί ο βηματισμός μου». Αλλά ο εκφωνητής θέλει συγχρόνως να κλείσει έναν ανοιχτό λογαριασμό, μια εκκρεμότητα από την εποχή που ήταν εύζωνας και αγάπησε μια μπαλαρίνα.

Η ταινία αποκτά την εικόνα μιας προφορικής ερωτικής επιστολής σταλμένης στο παρελθόν, μια νοσταλγική μα και ναρκισσιστική εξομολόγηση μπροστά σε ένα μικρόφωνο και περιστοιχισμένη από αντικείμενα που δεν βλέπουμε πλέον στη ζωή μας – τηλεφωνητές, κασέτες, μπομπίνες μαγνητοφώνου, δίσκους βινυλίου και τηλεφωνικές ατζέντες τύπου Filofax. Αν και η ιδέα θα ταίριαζε καλύτερα για ταινία μικρού μήκους, ο Χαραλαμπίδης ελέγχει καλά τα 75′ της χρονικής διάρκειας στολίζοντας τα εξωτερικά γυρίσματα με εικόνες από την ομορφιά της νυχτερινής Αθήνας (Ακρόπολη, Στύλοι Ολυμπίου Διός, Πλάκα), την οποία όμως κινηματογράφησε πολύ πιο ολοκληρωμένα στα «Φθηνά τσιγάρα».

Ενας ακόμη εξορκισμός…

Είναι κάπως ανεξήγητο που ο Ράσελ Κρόου, ένας ηθοποιός ο οποίος εδώ και χρόνια διανύει περίοδο βαθύτατης επαγγελματικής κρίσης, εξακολουθεί να κάνει αδιανόητα λανθασμένες επιλογές ρόλων. Φτάνεις δηλαδή στο σημείο να πιστεύεις ότι το κάνει επίτηδες! Πώς αλλιώς να εξηγήσεις ότι μετά το πρόσφατο φιάσκο της ταινίας «Ο εξορκιστής του Βατικανού», ο Κρόου επέλεξε να παίξει… ξανά σε ταινία με εξορκισμό, τον… «Εξορκισμό» (The exorcism, HΠA, 2024), που σεναριακά δεν έχει σχέση με την προηγούμενη αλλά θεματικά έχει. Εδώ, ο Κρόου υποδύεται έναν παρακμασμένο ηθοποιό που κάνει το comeback του αναλαμβάνοντας τον ρόλο ενός ιερέα εξορκιστή σε μια ταινία που θυμίζει… ριμέικ του κλασικού «Εξορκιστή». Εχουμε λοιπόν μια άλλη ταινία που γυρίζεται μέσα στην ταινία που βλέπουμε και όταν ο ιερέας αποδεικνύεται ο ίδιος δαιμονισμένος με την ανάγκη του εξορκισμού από άλλον ιερέα, τότε αντιλαμβάνεσαι ότι με μαθηματική ακρίβεια η καταστροφή θα είναι το αποτέλεσμα και των δύο ταινιών! Και είναι.

Επίσης, κάποιος πρέπει επιτέλους να πει στον Ράσελ Κρόου ότι αν δεν χάσει καμιά σαρανταριά κιλά ΔΕΝ πρόκειται ποτέ ξανά να σταθεί ως πρωταγωνιστής γιατί πολύ απλά τα αγκομαχητά και η δύσπνοιά του δεν κρύβονται και ο ίδιος δεν χωρά στο κάδρο για να κρατήσει μόνος του μια ολόκληρη ταινία.

Για την ιστορία, τον «Εξορκισμό» σκηνοθέτησε ο Τζόσουα Τζον Μίλερ, γιος του ηθοποιού Τζέισον Μίλερ, που είχε υποδυθεί τον πατέρα Κάρας στον πρώτο «Εξορκιστή».

Serial killer, ποίηση και σεξ

«Peeping Tom» (Αγγλία, 1960) του Μάικλ Πάουελ. Πολλά χρόνια πριν απ’ τις φρικτές ταινίες «Σε βλέπω», ο βρετανός σκηνοθέτης Μάικλ Πάουελ, δημιουργός κομψοτεχνημάτων του παγκόσμιου σινεμά όπως τα «Κόκκινα παπούτσια» και το «Ζήτημα ζωής και θανάτου» (γυρισμένες μαζί με τον Εμερικ Πρέσμπουργκερ) σκηνοθέτησε μια από τις πρώτες διάσημες ταινίες με serial killer, στην οποία παρακολουθούμε τη «δράση» ενός εικονολήπτη (Καρλχάιντς Μπεμ) που κινηματογραφεί τα εγκλήματά του (δολοφονίες γυναικών) για να μελετά και να απολαμβάνει τις εκφράσεις των θυμάτων του πριν απ’ τον θάνατο. Εξαιρετικά δυσάρεστη και δύσκολη στην παρακολούθησή της, η ταινία οδηγήθηκε στην πυρά στην πρώτη προβολή της σοκάροντας κοινό και κριτικούς, κυρίως για την ηθική της υπόσταση. Αργότερα, μάλλον υπερβολικά την αποκάλεσαν «κρυφό αριστούργημα» του Πάουελ και σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο γνήσια cult movies του βρετανικού κινηματογράφου. Να σημειωθεί ότι είναι γυρισμένη την ίδια χρονιά με την πολύ προτιμότερη «Ψυχώ» του Αλφρεντ Χίτσκοκ, η οποία επίσης πραγματεύεται serial killer.

«Στις σκιές των ξεχασμένων προγόνων» (Tini zabutykh predkiv, Σοβιετική Ενωση, 1964) του Σεργκέι Παρατζάνοφ. Καρπάθια. Ο έρωτας δυο νέων που προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα θα έχει τραγική εξέλιξη στην τέταρτη ταινία του αρμενογεωργιανού σκηνοθέτη Σεργκέι Παρατζάνοφ (1924-1990), έναν ποιητικό παροξυσμό που τιθασεύει τη δραματουργική αφήγηση και μοιάζει με θρήνο για τον χαμένο ουκρανικό πολιτισμό (η ιστορία θα μπορούσε να εκτυλίσσεται σε οποιαδήποτε χρονική περίοδο ανάμεσα στον 18ο αιώνα και την εποχή που το σοσιαλιστικό καθεστώς κατέλαβε την Ουκρανία). Μια ακόμα ταινία που αποκαλύπτει τον πλούτο σκέψης ενός ασυμβίβαστου δημιουργού (ο Παρατζάνοφ κυνηγήθηκε από τους Σοβιετικούς), ο οποίος δεν σταμάτησε ποτέ να είναι συνεπής στη γραφή και τη γλώσσα των λυρικών ταινιών του. Αριστούργημά του ωστόσο παραμένει το «Σαγιάτ Νόβα το χρώμα του ροδιού» που πριν από λίγο καιρό επίσης προβλήθηκε σε επανέκδοση.

«Το σεξ και η Λουσία» (Lucía y el sexo, Ισπανία, 2001) του Χούλιο Μέδεμ. Μετά την art house επιτυχία του «Οι εραστές του Αρκτικού Κύκλου», ο Χούλιο Μέδεμ κινηματογράφησε το καλλίγραμμο σώμα και το πανέμορφο πρόσωπο της Παθ Βέγκα σε μια ταινία χωρίς ουσιαστική ιστορία στην οποία τα πάντα περιστρέφονται γύρω από το σεξ – από την τεκνοποιία μέχρι την πορνογραφία. Και φυσικά, όλα απεικονίζονται με ξεκάθαρες λεπτομέρειες.