«Μια μπάμπουσκα από θλίψεις»

Στη γεννημένη το 1959 Γιασμίνα Ρεζά οι μεγάλες ιδέες προσφέρονται σε συσκευασία lite, λέγαμε απ’ αυτές τις στήλες πριν από λίγες εβδομάδες. Επιπλέον καταφέρνει να μας κάνει να γελάμε με τον ίδιο μας τον εαυτό. Το χιούμορ της έχει χαρακτηρισθεί κυνικό, σαρκαστικό, εκθεμελιωτικό και δολοφονικό, όμως ταυτόχρονα παραμένει υπόκωφο, υποδόριο, γι’ αυτό εξοντωτικό. Εξαιτίας αυτού του είδους ακραίου σαρκασμού που τη χαρακτηρίζει, είναι η μοναδική εκπρόσωπος του πάλαι ποτέ γαλατικού πνεύματος που ανέβηκε σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές σκηνές, απέσπασε τις υψηλότερες διακρίσεις, έγινε πολύ πλούσια κι επιπλέον διέσχισε τον Ατλαντικό και ανέβηκε στο Μπρόντγουεϊ. «Είχε πολλές δεκαετίες να εμφανισθεί τέτοιο γαλατικό φαινόμενο», ομολογούν μερικοί από τους πλέον απαιτητικούς κριτικούς.

Μέσω των απλών και ρεαλιστικών διαλόγων της, η Ρεζά αναδεύει την κοινοτoπία της καθημερινότητας έτσι ώστε ν΄ αφρίσει η επιφάνεια. Είναι αυτή η φαινομενική επιφανειακότητα που κάνει τους δύσπιστους να την κατηγορούν για προαγωγή της επιπολαιότητας των πραγμάτων, για έλλειψη βάθους και ουσίας. Εντούτοις ξέρει καλά να αρμέγει το πραγματικό δράμα της ανθρώπινης ύπαρξης: ανασφάλειες, μνησικακίες, ήττες, προδοσίες, ποταπότητες, επισφαλείς συμμαχίες που αναβλύζουν από τα μικρά πράγματα παράγοντας ρυτίδες, χαραμάδες, ακόμη και ρήγματα. Η βία – και όχι μόνο η ψυχική βία – αναδύεται εκεί όπου τίποτα δεν την προαναγγέλλει, κατά κανόνα σε αμιγώς πολιτισμένο, μεσοαστικό περιβάλλον. Πρόκειται για ένα είδος «σοφιστικέ σκληρότητας», συχνά πυκνά μάλιστα προερχόμενης από τη μεριά των γυναικών – προς τις οποίες η Ρεζά, με όλη της την κατανόηση, μπορεί να γίνει ανελέητη.

Οι ευκολίες της πολιτικής ορθότητας φέρνουν τα πάνω κάτω εδώ και η καλόγνωμη, αφελής ανεκτικότητα του δυτικού πολιτισμού αποδεικνύεται κάτι σαν σκισμένη μάσκα. Η ίδια έχει κατά καιρούς πει πως θα ήθελε απ’ το κοινό της να γελάει λιγότερο στα έργα της, μάλλον φοβούμενη μήπως έτσι χάνει πόντους σε δραματουργική σοβαρότητα. Ωστόσο, αν τη διέκρινε η δυσπιστία προς το χιούμορ και η πατροπαράδοτη σοβαροφάνεια της γαλλικής διανόησης, δεν θα είχε κατά καμία έννοια την επιτυχία που απολαμβάνει. Γιατί το σπουδαιότερο στο έργο της είναι ότι δεν μιλάει για πομπώδη πράγματα και βαρύγδουπες ιδέες. Αντίθετα, βάζοντας σε δεύτερο πλάνο τα λεγόμενα μεγάλα θέματα της λογοτεχνίας – τη μνήμη, τη γλώσσα ή ακόμη τον ηρωισμό, τον πόλεμο, τον θάνατο – παρασύρει θεατρικό κοινό και αναγνώστες να τεμαχίσουν την ύπαρξή τους για να συνειδητοποιήσουν τις δραματικές συνέπειες της κάθε προσωπικής τους επιλογής.

_*

«Bella Figura» σημαίνει ωραία φυσιογνωμία ή, ας πούμε, ωραίος τύπος ανθρώπου. Είναι το ιταλικής προελεύσεως σχήμα [η εικόνα] που προσπαθούμε να βγάλουμε προς τα έξω, όχι αναγκαστικά ως επίδειξη ούτε ως συμμόρφωση με τη μόδα – αν και δεν τα αποκλείει. Αυτό γίνεται και στο συγκεκριμένο έργο: οι ήρωες, σε απρόσμενες περιστάσεις, αγωνίζονται να αποδείξουν πόσο ωραίοι τύποι είναι, πόσο ευπρεπείς, στυλάτοι, όμορφοι, για να φτάσουν τελικά μέσα από μια αλυσίδα ανατροπών στο άλλο άκρο. «Απολαύστε όσο μπορείτε τα ωραία σας πόδια… Πριν επιβάλει το κορμί τους θλιβερούς του νόμους», συμβουλεύει η ηλικιωμένη Ιβόν τη νεότερή της Αντρεά που παλεύει με ένα κοντό, κάπως «πουτανίστικο φόρεμα» και με τις πανάκριβες ψηλοτάκουνες γόβες της. Με τους τρόπους των ευρισκομένων σε απαρχή άνοιας ανθρώπων, η γηραιά κυρία προσθέτει ότι στα χρόνια της είχε γίνει ακόμη και pin up girl. Τώρα έχει ντυθεί και στολισθεί για να γιορτάσει τα γενέθλιά της με τον γιο της Ερίκ και τη νύφη της Φρανσουάζ σ’ ένα ακριβό ρεστοράν κάπου στην ύπαιθρο του Μπορντό. Στους χώρους και στο πάρκινγκ αυτού του ρεστοράν θα εκτυλιχθεί όλη η δράση.

Στην αρχή του έργου, με δυο τρεις ατάκες, η Ρεζά μάς εισάγει στην καρδιά του θέματος, στα αδιέξοδα ενός από τετραετίας παράνομου ζευγαριού σαρανταπεντάρηδων που έχει έρθει στο ίδιο ρεστοράν. Πρόκειται για την πιο πάνω Αντρεά και τον Μπορίς που τσακώνονται γιατί το συγκεκριμένο μαγαζί τού το πρότεινε – άκουσον άκουσον! – η νόμιμη σύζυγός του. Θα μπουν ή δεν θα μπουν; Τι θέλεις; της λέει ο Μπορίς. Προτιμάς να κλείσω ένα δωμάτιο στο ξενοδοχείο για να σε πηδήξω, ενώ αποφάσισα να σε βγάλω έξω για μία φορά; Εννοείται πως η Αντρεά αμύνεται και τον λοιδορεί. Εξαλλος ο Μπορίς βάζει απότομα όπισθεν για να φύγουν και χτυπά ελαφρά την Ιβόν που έχει μόλις καταφθάσει με τον Ερίκ και τη Φρανσουάζ. Ο επακόλουθος πανικός εγκαθιδρύει την ανοίκεια σχέση μεταξύ των πέντε προσώπων. Ο συγκαταβατικός και κοσμικός Ερίκ τούς καλεί για ένα ποτήρι σαμπάνια προκειμένου να εορτασθούν τα γενέθλια της μητέρας του, ο Μπορίς όμως θέλει να φύγουν άρον άρον γιατί η Φρανσουάζ είναι η κολλητή φίλη της απούσας συζύγου του και προφανώς έχει ηθικά διλήμματα αν θα το μαρτυρήσει ή όχι.

Η Αντρεά είναι εν τέλει αυτή που επιμένει να αποδεχτούν την πρόσκληση. Θα προσεγγίσει τη γηραιά κυρία που βρίσκει στήριγμα πάνω της, θα φλερτάρει με τον Ερίκ, θα πλακώσει κάτι περίεργα χάπια, θα δώσει ιατρικές συμβουλές μιας και εργάζεται σε φαρμακείο, θα πιει κατά κόρον, θα φτάσει κάποια στιγμή να απειλήσει τον εραστή της με ένα μαχαίρι του ψαριού «που δεν κόβει», ενώ η Ιβόν, που δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς γίνεται, της προσφέρει ένα πιο κοφτερό. Ολα αυτά και πολλά άλλα επεισόδια γίνονται στη σκιά της απειλούμενης οικονομικής καταστροφής της οικοδομικής επιχείρησης του Μπορίς λόγω παρέμβασης της Πολεοδομίας. Για την επικείμενη πτώχευση, πάντως, η Αντρεά δείχνει ελάχιστη κατανόηση, ενώ ο Ερίκ προσφέρεται να του παράσχει τις νομικές του συμβουλές.

Ολες και όλοι συμμαχούν ανά δύο ή τρεις στη διάρκεια της βραδιάς ανατρέποντας την προγενέστερη εικόνα τους. Η Αντρεά, η «παράνομη γκόμενα», είναι η πλέον τραγική μορφή του έργου καθώς οι υπόλοιποι την αδειάζουν για να διαφυλάξουν την οικογενειακή τους ειρήνη. Είναι ετοιμόλογη, κυνική, λίγο «λαϊκιά» και αναπολεί με πίκρα κάποιους περιστασιακούς εραστές ή τις μοναχικές της διακοπές, ενώ ο Μπορίς περνά τις δικές του με την οικογένεια στην Ιταλία ή όπου αλλού. Εξομολογείται στη Φρανσουάζ ότι ονειρεύεται να ζήσει σε άλλους τόπους, ας πούμε στη Ρώμη, και κατευθύνει την κορούλα της απ’ το τηλέφωνο για τα μικρά οικογενειακά δράματα που ζει η μικρή. Εχει ντυθεί και στολιστεί για τη σπάνια περίσταση της συγκεκριμένης βραδιάς, ωστόσο καταλήγει να μονολογεί, αποδομώντας το αυτοείδωλό της: «…Παίρνουμε τον εξοπλισμό μας και πάμε να κατακτήσουμε τον κόσμο. Φανταζόμαστε ότι το στράτευμα προχωρεί, ακίνητοι όμως μαραζώνουμε».

_*

Στο «Bella Figura» η εικόνα του κάθε πρωταγωνιστή αποσαθρώνεται στα μάτια των άλλων. Η Ρεζά επιμελώς «τεμαχίζει λεπιδόπτερα» και τα καρφιτσώνει σε μια κάθετη επιφάνεια σαν συλλέκτρια πεταλούδων. Οπως και στα άλλα θεατρικά ή μυθιστορήματά της, ξηλώνει την ύφανση της αστικής ζωής για να την ανασυστήσει μόνο εν μέρει – με λίγα μπαλώματα. Φακίδες, αμυχές και στίγματα αναδεικνύονται κάτω από το επιμελές μακιγιάρισμα των κοινωνικών συμβάσεων. Οι ήρωες μεταβάλλονται στο αντίθετό τους, οι κρυφές τους σκέψεις αναδεικνύονται, όλοι συμμαχούν με όλους και σε άλλες στιγμές είναι έτοιμοι να τους καρυδώσουν. Η κοινοτοπία του ανθρώπινου δράματος δεν παίρνει τη μορφή του «κακού», όπως διακήρυξε η Χάνα Αρεντ, αλλά ριζώνει στο εύφορο έδαφος της ματαιοδοξίας και της «επίδειξης «πολιτισμού», πριν αναδυθεί η βαρβαρότητα στις πιο απρόσμενες στιγμές.

Η καρτεσιανή πλοκή διδάσκει και λυτρώνει. Το έργο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως τραγικωμικό – το βέβαιο είναι πως το γέλιο προκύπτει αβίαστα, σίγουρα και κάνα δάκρυ. Διαβάστε το και μπορεί να ταυτισθείτε αναγνωρίζοντας φέτες από μια ζωή επιπόλαια και βαθιά την ίδια ώρα.

Yasmina Reza
Bella Figura
Μτφ. Γιώργος Αρχιμανδρίτης
Εκδ. Εστία, 2022, σελ. 124
Τιμή 17 ευρώ