Το εύκαιρον και το παντεσπάνι

Με ευκαιρία και την απήχηση που είχε η μικρή ιστορία «Η Κική από τις 9 έως τις 11», ιδού μερικές ακόμα λέξεις λόγιας προέλευσης που έχουν, νομίζω, κι αυτές το ενδιαφέρον τους.

Το τάιμινγκ λοιπόν, που δίνει και παίρνει πλέον σε κάθε είδους κείμενα και συζητήσεις, έχει αποδοθεί κατά καιρούς χρονισμός. Ωστόσο, το απόλυτο ελληνικό αντίστοιχο της αγγλικής λέξης είναι το λίγο αρχαιοπρεπές αλλά ακριβέστατο το εύκαιρον. Αυτό, δηλαδή, που γίνεται στον σωστό, στον βέλτιστο χρόνο. Με ιδιαίτερη συγκίνηση (λέμε, τώρα…) συνάντησα επίσης κάπου ελληνικές αποδόσεις των γαλλικής προέλευσης λέξεων μπλαζέ (blasé) και εμιγκρές (émigré). Ο μπλαζέ λοιπόν, όπως άλλωστε και αυτό που οι Αγγλοσάξονες λένε cool, μπορεί να αποδοθεί αμβλύθυμος, αφού άλλωστε, κατά κάποιον τρόπο, είναι το αντίθετο του οξύθυμος. Οσο για τον εμιγκρέ, η λόγια ελληνική λέξη είναι λιπόπατρις, αυτός δηλαδή που έχει στερηθεί την πατρίδα του, που ζει μακριά από αυτήν, συνήθως για πολιτικούς λόγους.

Ιδού τώρα και μερικές αναφορές στο πόθεν κατάγονται ή πώς έχουν προκύψει ορισμένες λέξεις ενσωματωμένες στη νεοελληνική κοινή. Το πιτσιρίκι και ο πιτσιρίκος, λοιπόν, έχουν τη ρίζα τους στο ιταλικό ρήμα pisciare (=κατουράω), προφανώς για να δηλωθεί ότι κάποιος είναι τόσο μικρής ηλικίας ώστε μέχρι προχθές, που λέει ο λόγος, κατουριόταν. Επίσης, τα τσικό, που λέγαμε κάποτε, δηλαδή η παιδική ομάδα ενός συλλόγου, από την οποία συχνά άρχιζε τη σταδιοδρομία του ένας ποδοσφαιριστής, προέρχονται από την ισπανική λέξη chico, που σημαίνει μικρούλης, παιδί, παιδαρέλι. Και ακόμα, το αμπαζούρ (το επιλύχνιον της ιστορίας με την Κική) προέρχεται από τη γαλλική λέξη abat-jour (=χαμηλώνει το φως). Αλλά και το παντεσπάνι δεν είναι παρά το γαλλικό pain d’ Espagne, είδος κέικ, ισπανικής (αρχικά) προέλευσης. Οσο για τη σχετική φράση που αποδίδεται στη Μαρία Αντουανέτα «Ας φάνε παντεσπάνι [αφού δεν έχουν ψωμί]», παρά τα θρυλούμενα, μάλλον δεν ειπώθηκε ποτέ. Ή και αν ακόμα ειπώθηκε, αυτό έγινε αρκετά χρόνια πριν η Μαρία Αντουανέτα γίνει βασίλισσα, από κάποια αριστοκράτισσα ή πριγκίπισσα. Ετσι κι αλλιώς πάντως, στη φράση δεν γινόταν λόγος για παντεσπάνι αλλά για μπριός («qu᾽ils mangent de la brioche»). Βλέπετε, όταν όλα αυτά μεταφέρονταν στα καθ’ ημάς, οι Ελληνες μήτε που είχαν ακούσει τη λέξη μπριός, ενώ το παντεσπάνι όλο και κάπου το είχε πάρει το αφτί τους. Ομως, καλοκαίρι που ‘ναι, ας θυμηθούμε και τα σακάκια και κοστούμια από σαντακρούτα, δηλαδή από αγριομέταξα, από ακατέργαστο μετάξι, ιταλιστί seta cruda.

Επιδόρπιο

Ο νομός Φινιστέρ (Finistère), στη Βρετάνη, βρίσκεται στο απώτατο δυτικό άκρο της Γαλλίας, περίπου στη «μύτη» γαλλικού εδάφους που «εισχωρεί» στον Ατλαντικό. Προφανώς, κάποιοι, κάποτε, θωρούσαν ότι κάπου εκεί βρίσκονταν οι εσχατιές της Γης, του (τότε γνωστού) κόσμου. Αυτό τουλάχιστον δηλώνει το λατινικό Finis Terrae, που με τον καιρό έγινε Finistère. Μάλιστα, ακρωτήριο με την ίδια ονομασία, Finisterre, υπάρχει και στο βορειοδυτικό άκρο της Ισπανίας, στις ακτές της Γαλικίας.