Τα άγνωστα κολάζ του Μπρεχτ για τον Χίτλερ

Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ πίστευε ότι το θέατρο θα πρέπει να ενεργοποιεί το κοινό ώστε να σκέφτεται πολιτικά. Ο γερμανός θεατρικός συγγραφέας και ποιητής σε μια αξιομνημόνευτη φράση περιέγραψε το ιδανικό του έργο ως ένα έργο που θα μπορούσε να «κοπεί σε επιμέρους κομμάτια, τα οποία εξακολουθούν να παραμένουν πλήρως ικανά για ζωή».

Τα λόγια του θα μπορούσαν να συνοδεύουν την εικαστική του δουλειά που με τη μορφή κολάζ παρουσιάζεται στο Λονδίνο στον χώρο Raven Raw, στην έκθεση «brecht: fragments», σε επιμέλεια του Αρχείου Μπέρτολτ Μπρεχτ του Βερολίνου.

Είναι η πιο εκτεταμένη μέχρι σήμερα έκθεση του οπτικού υλικού που συνέλεξε ο θεατρικός συγγραφέας κατά τη διάρκεια της καριέρας του, από φωτογραφίες εφημερίδων και περιοδικών μέχρι φωτοτυπίες μεσαιωνικών πινάκων και εικόνες από το κινεζικό θέατρο. Ο Μπρεχτ τα μετέτρεψε σε ημερολόγια-κολάζ και δεν είχαν παρουσιαστεί ποτέ στο παρελθόν. Είχαν παραβλεφθεί λόγω του τρόπου με τον οποίο το έργο του Μπρεχτ αρχειοθετήθηκε στη σοσιαλιστική Ανατολική Γερμανία, όπου εκείνος επέστρεψε από την Αμερική το 1949 έως τον θάνατό του το 1956. Ο συνεπιμελητής της έκθεσης «brecht: fragments» Τομ Κουν ανακάλυψε τα κολάζ πριν από 10 χρόνια και εξηγεί στην «Guardian» ότι δεν του φάνηκαν ένα πρόχειρο λεύκωμα, αλλά ένα σημαντικό καλλιτεχνικό έργο.

Από αυτό το υλικό ξεχωρίζει το λεύκωμα, γνωστό ως ΒΒΑ 1198. Σε αυτό υπάρχει μια σελίδα με δύο φωτογραφίες: μία με τον Αδόλφο Χίτλερ να υψώνει τις γροθιές του σε ένα ξέσπασμα θυμού και μία με έναν ξανθό μαθητή στις αρχές της εφηβείας του να χειρονομεί με τον ίδιο τρόπο. Η αντιπαράθεση είναι αποπροσανατολιστική. Κάνει τον Φύρερ να μοιάζει με άτακτο παιδί, που παίζει θέατρο, αλλά δείχνει επίσης πόσο πρόθυμη ήταν η ναζιστική Γερμανία να μιμηθεί την επιτελεστική οργή του: ο μαθητής, εξηγεί ο πίνακας, εκφωνεί ομιλία για την επικαιρότητα. Ενώ η ανοιχτή εφημερίδα μπροστά του είναι μια ναζιστική έκδοση.

Ο Φύρερ και ο δήμαρχος

Οι εικόνες που συνέλεξε ο Μπρεχτ δείχνουν ότι τον γοήτευαν οι χειρονομίες – και το πώς μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και να κακοποιηθούν. Βλέπουμε ανθρώπους να ζητιανεύουν για φαγητό, στρατιώτες να αγκαλιάζουν τους αγαπημένους τους πριν φύγουν για το μέτωπο. Ο Χίτλερ απεικονίζεται επίσης δίπλα στον διεφθαρμένο δήμαρχο της Νέας Υόρκης Τζίμι Γουόκερ: και οι δύο κουνάνε τα δάχτυλά τους με τον ίδιο τρόπο. Δύο φαύλοι ηγέτες που διαβεβαιώνουν με αυτοπεποίθηση τους θεατές για την ειλικρίνειά τους.

Τα φωτομοντάζ του υποδηλώνουν ότι η άνοδος του φασισμού δεν ήταν ποτέ μακριά από τις σκέψεις του – ιδιαίτερα το πόσο είχε μολύνει τη γερμανική πολιτική. Ετσι ο ευαγγελιστής του πολιτικού θεάτρου με αυτό το οπτικό δοκίμιό του που εκτίθεται σήμερα αποδεικνύει το οξυδερκές αναλυτικό πνεύμα του.

Η έκθεση στο Raven Row περιλαμβάνει ένα αξιοσημείωτο δακτυλογραφημένο κείμενο του θεατρικού έργου «Η Ανοδος του Αρτούρο Ούι» εικονογραφημένο με 24 εικόνες. Στο φωτομοντάζ του ο Μπρεχτ αντιπαραβάλλει εικόνες από ειδήσεις με γκάνγκστερ και κηδείες μαφιόζων με πλάνα του Χίτλερ και των ακολούθων του. Η πιο εκπληκτική εικόνα από αυτό το εύρημα του αρχείου είναι τόσο σκληρή όσο και απλή: μια σελίδα δακτυλογραφημένου κειμένου του Αρτούρο Ούι με την κομμένη φιγούρα-κολάζ του Χίτλερ που μοιάζει να στέκεται με τσαμπουκά στη γωνία σε έναν δρόμο του Κάτω Μανχάταν με τα χέρια του χωμένα στις τσέπες του παντελονιού.

Το λεύκωμα BBA 1198 προβάλλει κι άλλες εκδοχές της απεικόνισης των ηγεμόνων ως αρχηγούς συμμορίας: μια σελίδα με κολάζ από ένα ναζιστικό έντυπο παρουσιάζει τον Χίτλερ και τον Γκέμπελς ως καλοκάγαθους απόκληρους. Σύμφωνα με την «Guardian» αν ο Μπρεχτ δημιουργούσε σήμερα αυτά τα λευκώματα θα αντλούσε το υλικό του από τις χειρονομίες που κάνει ο Ντόναλντ Τραμπ με τα μικροσκοπικά χέρια του, με τίτλους που παραθέτουν τις μαφιόζικου τύπου εκφράσεις του. Αλλά και οι πόζες εξουσίας του γυμνόστηθου έφιππου Βλαντίμιρ Πούτιν θα δημιουργούσαν άλλες σελίδες μπρεχτικού τύπου σχολιασμών.