Η θεά Αφροδίτη στους τάφους των χριστιανών

Τι γυρεύει μια ολόγυμνη Αφροδίτη στον τάφο ενός χριστιανού του 7ου αι.; Μπορεί ένας Διόνυσος να κοσμούσε το ένδυμα ενός Κόπτη του 5ου αι.; Και για ποιον λόγο οι Αιγύπτιοι των πρώτων χριστιανικών αιώνων επέλεγαν να κοσμούν τις πολύτιμες νυφικές κοσμηματοθήκες τους με γυμνές Αφροδίτες και Νηρηίδες;

Τέσσερα μικρά στο μέγεθος, αλλά σπουδαίας σημασίας, αντικείμενα, που βγαίνουν για πρώτη φορά από τις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και καταλαμβάνουν περίοπτη θέση σε μια ειδική για αυτά προθήκη, στην καρδιά του μεγαλύτερου μουσείου της χώρας, στην Αίθουσα του Βωμού, έχουν τις απαντήσεις. Πρόκειται για δύο σπαράγματα κοπτικού υφάσματος – ένα πολύχρωμο και ένα δίχρωμο – και για δύο οστέινα πλακίδια της ύστατης αρχαιότητας που αποκαλύπτουν μια αθέατη στο ευρύ κοινό πλευρά της συγκεκριμένης περιόδου. Πρόκειται για αντικείμενα που επέλεξαν και τεκμηρίωσαν οι επιμελητές των Προϊστορικών Συλλογών του ΕΑΜ Αργυρώ Γρηγοράκη και Κώστας Πασχαλίδης και φρόντισε ως προς την παρουσίασή τους ο συντηρητής Παναγιώτης Λάζαρης, στο  πλαίσιο της δράσης «Αθέατο Μουσείο» υπό τον τίτλο «Τελευταίες Αφροδίτες».

Πώς λοιπόν η νωχελικά καθισμένη γυναικεία μορφή υφασμένη σε κόκκινο φόντο – που εκτιμάται ότι συνδέεται με τον τάφο κάποιου αιγύπτιου χριστιανού (Κόπτη) – ή η μορφή (πιθανόν) του επίσης γυμνού Διονύσου στο δεύτερο σπάραγμα που κοσμούσε ένα πολύτιμο ένδυμα, αν και ειδωλολατρικά έχουν θέση στον αυστηρό χριστιανικό κόσμο;

Κοινή γλώσσα

«Ο ελληνορωμαϊκός κόσμος έχει δώσει την κοινή γλώσσα αισθητικής και εικονογραφίας στους ανθρώπους της εποχής. Και μπορεί οι Κόπτες να θέλουν να αποστασιοποιηθούν από τους κατακτητές τους χρησιμοποιώντας μια διαφορετική, πιο λαϊκή, γραφή, αλλά δεν μπορούν να γίνουν «ανελλήνιστοι», όπως θα γράψει αργότερα και ο Κ.Π. Καβάφης. Η εικονογραφία της αρχαιότητας επιβιώνει διότι έρχεται από το παρελθόν που είναι θεολογικά «πολυγαμικό». Οι νέες θρησκείες δεν απέκλειαν τις προηγούμενες», λέει στα «ΝΕΑ» η επιστημονική ομάδα που μελέτησε τα αθέατα ως τώρα αντικείμενα.

Η ελληνορωμαϊκή εικονογραφία επιζεί στις τέχνες των Κοπτών στα υφάσματα και στα ψηφιδωτά της Ανατολικής Μεσογείου, στις σαρκοφάγους και στη μικροτεχνία, ενώ υπάρχουν μαρτυρίες πως ακόμη και στα χρόνια του Θεοδοσίου Β’ η ελίτ που μπορεί να κατείχε κι εκκλησιαστικά αξιώματα συγκέντρωνε αρχαία ελληνικά γυμνά αγάλματα, τα οποία συλλέγονταν για την αισθητική τους αξία. «Οι πρώτοι χριστιανοί δεν αρνούνται την ομορφιά. Δεν αποτελεί ταμπού για αυτούς. Την κεντάνε στα σάβανά τους, χωρίς να υπάρχει απαγόρευση», εξηγεί η Αργυρώ Γρηγοράκη, η οποία διευκρινίζει ότι η σύνδεση των υφασμάτων με χριστιανικούς τάφους και ενδύματα και των πλακιδίων με νυφικές κοσμηματοθήκες γίνονται κατά προσέγγιση, καθώς προέρχονται από ιδιωτικές συλλογές που δωρίσθηκαν στο μουσείο, χωρίς να είναι γνωστό το ανασκαφικό τους συγκείμενο.

Το γυμνό και η αρχαιοελληνική εικονογραφία παύει να είναι αποδεκτή πλέον από τον 8ο αι. και εξής. Μια εκδοχή αποδίδει το γεγονός στην Εικονομαχία. Εκτοτε οι μορφές είναι ασκητικές, οι γυναίκες πρέπει να πεπλοφόροι όπως η Παναγία και η εικονογραφία ελέγχεται, οπότε οι Αφροδίτες αντιμετωπίζονται ως «οι τελευταίες ελεύθερες γυναίκες».

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δύο σπαράγματα κοπτικών υφασμάτων είναι από τα λιγοστά της αιγυπτιακής συλλογής του ΕΑΜ καθώς το 1923 παραχωρήθηκαν όσα υπήρχαν από το μουσείο στον φορέα που αποτελεί σήμερα το Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού και τα υπάρχοντα προέρχονται από μεταγενέστερες δωρεές.