Θεμέλιος θεατρικός λόγος

Το καλοκαίρι του 1977 ο θίασος Ελεύθεροι Καλλιτέχνες, με επικεφαλής τον καλό φίλο και συνοδοιπόρο Φοίβο Ταξιάρχη, παρουσίασε το εξαιρετικό, θεατρικό έργο του Επτανήσιου Δημήτριου Γουζέλη «Ο Χάσης». Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα» για το πρώτο στη θεατρολογική μας, πρόσφατη άλλωστε, επιστήμη θεμελιώδες έργο της θεατρικής μας νεοελληνικής ιστορίας:

«Είναι ενδεικτικό της πνευματικής μας στάθμης και της αδιαφορίας μας για τη θεατρική παράδοση του τόπου μας: 182 χρόνια ύστερα από τη δημοσίευση του “Χάση”, τώρα μόλις να πρωτοπαρουσιάζεται από επαγγελματικό θίασο. Είναι προς τιμήν, βέβαια, του Σπύρου Ευαγγελάτου που τον πρωτοπαρουσίασε σε μια αξιοσημείωτη παράσταση πριν από 15 χρόνια (1962), σε δυο τρεις παραστάσεις της “Νεοελληνικής Σκηνής” του, σε μια δική του διασκευή, την εποχή που νεότατος ανίχνευε τις ρίζες του θεάτρου μας, με τον “Φορτουνάτο” του Φώσκολου, τον Κατσαΐτη, τον Γουζέλη και τον Βερναρδάκη. Εκείνη, όμως, η προσπάθεια, έξω από το κύκλωμα, δεν αναιρεί τη γνώμη της αρχής πως η αδιαφορία και η άγνοια των ανθρώπων του θεάτρου μας για τα μεγάλα κείμενα της παράδοσής μας καθυστέρησαν τη θεατρική αυτογνωσία μας.

Η φιλολογία

Αλλά η φιλολογία άφησε ακάλυπτο αυτόν τον χώρο. Ο σεβαστός καθηγητής κ. Λίνος Πολίτης με πληροφόρησε πως ο Φώτος Πολίτης (πάντα πρωτοπόρος) μίλησε για τον “Χάση” στον “Παρνασσό” στα 1911, ίσως όμως η διάλεξη εκείνη δεν σώθηκε· πέρα από κάποιες βιβλιογραφικές αναφορές και άλλες, ιδιαίτερα του Γιάννη Σιδέρη, και μια σπάνια, σήμερα, έκδοση του έργου από την “Ελπίδα” της Ζακύνθου και μια χρηστική, χωρίς γλωσσάρι, από το “Μέλλον” της Ζακύνθου (1969), τίποτε άλλο δεν έγινε για να ερμηνευτεί αυτό το έξοχο κείμενο. Ισως μόνο η γνώμη του Γρηγόριου Ξενόπουλου (άλλου πρωτοπόρου) πως ο Χάσης είναι ο αντιπροσωπευτικός Ζακυνθινός να δίνει μια νύξη πόσο ο Ξενόπουλος εκτιμούσε τον τύπο του Γουζέλη και την ευστοχία της γραφής του.

Ο γράφων τον χειμώνα του 1974, σε μια σειρά μαθημάτων στην “Εταιρεία Σπουδών” για τον θεατρικό τύπο του πατέρα στο νεοελληνικό θέατρο, αφιέρωσε πέντε ωριαία μαθήματα σε φιλολογική, θεατρολογική και δραματουργική ανάλυση του έργου, μπροστά σε ένα περιορισμένο και υποψιασμένο ακροατήριο. Εκεί είχα την ευκαιρία να υποστηρίξω, με βάση το κείμενο, τη δομή του και τις κοινωνικοπολιτικές του συντεταγμένες, πως “Ο Χάσης”, που προηγείται έναν ακριβώς αιώνα τού “Βασιλιά Υμπύ” του Ζαρί (έργα και τα δύο εφήβων), προαναγγέλλει ένα ύφος γραφής και μια δομή που θα καταξιωθούν στον αιώνα μας. Ακόμα και το ανάλογο έργο του Γκράμπε “Σάτιρα, ειρωνεία κ.τ.λ.” – σκηνές από τον φοιτητικό βίο στη Χαϊδελβέργη – είναι μισό αιώνα νεότερο από τον “Χάση”.

Οπως κι αν έχει το πράγμα, ο Δημήτριος Γουζέλης έγραψε ένα αριστούργημα που βρίσκεται ακριβώς στη μέση από την Κρητική Αναγέννηση ως τις μέρες μας. Το ενδιαφέρον του έργου είναι πολλαπλό. Από τη μια είναι ο κεντρικός ήρωας, ο Θοδωρής Καταπόδης ή Χάσης, απευθείας απόγονος των αριστοφάνειων τύπων (λίγο Στρεψιάδης των “Νεφελών”, λίγο Λάμαχος των “Αχαρνέων”), των τύπων – χαρακτήρων του Μενάνδρου (π.χ. Δημέας της “Σαμίας”), των τύπων του Πλαύτου (“Miles Gloriosus”), της commedia dell’ arte (σύνθεση Καπιτάνο και Πανταλόνε – με έμφαση στον πρώτο) και από την άλλη είναι η ένταξη του τύπου μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό περιβάλλον. Ο Χάσης και τα περισσότερα πρόσωπα της σάτιρας είναι πραγματικά σύγχρονα, με τον Γουζέλη, άτομα της Ζακύνθου. Ο Δε Βιάζης, νομίζω, δημοσίευσε και τη διαθήκη του Θοδωρή Καταπόδη.

Μεικτό είδος

Το είδος, λοιπόν, στο οποίο ανήκει το έργο είναι μεικτό: από τη μια κοινωνική σάτιρα και από την άλλη κωμωδία χαρακτήρων της τυποποιημένης μορφής. Αυτό το είδος θέτει μεγάλα προβλήματα σκηνικής ερμηνείας, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να κυλήσει είτε προς την ηθογραφία είτε προς το στυλιζάρισμα. Το άλλο πρόβλημα είναι η δομή του έργου. Πολλοί θα μιλήσουν για πρωτόλειο, όπως εξάλλου έγινε και με το έργο του Ζαρί. Η χαλαρή δομή, η σύνδεση των σκηνών, με κενά στον μύθο και με άλματα στην πλοκή, θέτουν βέβαια προβλήματα, όχι όμως άλυτα, όταν, αντί να βλέπει κανείς το έργο ως παραστάσιμο υλικό, το αντιμετωπίζει με τους κανόνες της ορθολογιστικής τεχνικής. Αν θέλει κανείς να βρει τις ρίζες του “Χάση” έξω από τη λαϊκή παράδοση των ζακυνθινών “ομιλιών”, δηλαδή των αυτοσχέδιων ερασιτεχνικών παραστάσεων του ζακυνθινού καρναβαλιού, θα πρέπει να ανατρέξει στο μεσαιωνικό λαϊκό και θρησκευτικό θέατρο, στο θέατρο του κάρου και στα μυστήρια, στα ισπανικά άουτος και τα γαλλικά “παιχνίδια”. Εκεί θα βρει τη χαλαρή σύνδεση σκηνών γύρω από το βασικό θέμα ή ένα βασικό πρόσωπο.

Ο Γουζέλης, παίρνοντας ως στόχο της σάτιράς του έναν ζωντανό του συντοπίτη, δεν έκανε τίποτε άλλο από το να τον περιγράψει θεατρικά. Αυτή η περιγραφή δεν ακολουθεί τον γραμμικό τρόπο της ορθόδοξης κωμωδίας, γιατί δεν έχει σκοπό να δείξει έναν χαρακτήρα να αναπτύσσεται μέσα από την πλοκή, αλλά να δείξει έναν τελειωμένο χαρακτήρα, όπως δρα μέσα στο περιβάλλον του. Από αυτή την άποψη το έργο του Γουζέλη είναι αυθεντικά λαϊκό, όπως η κομέντια, όπως ο Καραγκιόζης.

Το θέατρο εδώ είναι αναλυτικό, σε αντίθεση με το λόγιο που είναι συνθετικό. Στην κατηγορία του λόγιου ανήκει και ο θεατρικός συνθετικός σωρείτης του Μπρεχτ. Επειδή, λοιπόν, ο Γουζέλης σκοπό έχει να δείξει πρισματικά τον ήρωά του, γράφει μια σειρά από σκηνές, φαινομενικά ασύνδετες μεταξύ τους, όπου τα ίδια σχεδόν πρόσωπα και κάποια βοηθητικά αποκαλύπτουν κάθε φορά μια πτυχή του Χάση. Η σειρά μπορεί να αλλάξει, ο σκοπός δεν χάνεται. Θεωρώ, λοιπόν, μάλλον μάταιη, αλλά και δραματουργικά άστοχη, την ενέργεια του μακαρίτη Κ. Πορφύρη να αποκαταστήσει μια λογική σειρά (προσθέτοντας και νέες σκηνές) στο έργο.

Η γλώσσα

Βέβαια, υπάρχει το μέγα εμπόδιο της γλώσσας. “Ο Χάσης”, γλωσσικός καθρέφτης της εποχής του, είναι γραμμένος στη ζακυνθινή ντοπιολαλιά, φορτωμένος με ιταλισμούς απρόσιτους σήμερα, ακόμη και στους ζακυνθινούς λογίους. Σε αυτό το πρόβλημα η λύση που πρότεινε ο Πορφύρης είναι παραπάνω από επαρκής. Στην παράσταση των Ελεύθερων Καλλιτεχνών ο λόγος, στη γλωσσική ανάπλαση του Πορφύρη, είχε αυθεντικότητα, κρατούσε το άρωμα της καταγωγής του, χωρίς να υψώνει τείχος στον θεατή. Δεν έγινε μετάφραση, κρατήθηκε ο ρυθμός του στίχου, κρατήθηκαν κάποιες απροσδόκητες ρίζες, κρατήθηκε ένα πλήθος λέξεων κοινόχρηστων ή προσπελάσιμων από τα συμφραζόμενα. Το κείμενο, μετά την προσεγμένη αποκατάσταση, δεν είναι δυσκολότερο πια από μια κρητική κωμωδία. Είπα πως διαφωνώ με τη σκηνική ανάπλαση του Πορφύρη. Ετσι όπως ανέλυσε το κείμενο, ζητάει μια ευφάνταστη σκηνοθεσία. Ετσι όπως έγινε στην ανάπλαση, έχει ελαττώματα δομής και ασυνέπειες και παρασέρνει σε μια σκηνοθετική αντίληψη παραδοσιακού θεάτρου. […] Οι Ελεύθεροι Καλλιτέχνες παγιδεύτηκαν από τη διασκευή του Πορφύρη και δεν σκέφτηκαν τι καταπληκτικά περιθώρια είχε το πρωτότυπο κείμενο για ερμηνεία. Ο χαρακτήρας του Χάση εξηγείται κοινωνιολογικά, αλλά δεν παράγεται από τα γεγονότα του έργου. Απλώς φαίνεται μέσα σ΄ αυτά».