Η τέχνη δίνει ανάσα στους αδύναμους

Ο/η Σάσα Μαριάνα Σάλτζμαν, μη δυαδικός/ή θεατρικός/ή συγγραφέας, μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, μέσα από τα κείμενα αμφισβητεί κοινωνικές νόρμες και καλλιτεχνικά όρια. Συνιδρυτής/τρια του περιοδικού πολιτιστικών και κοινωνικών θεμάτων «Freitext», διηύθυνε τον επιδραστικό κόμβο τεχνών Studio Я, ενώ τα θεατρικά έργα του/της έχουν βραβευτεί και μεταφραστεί σε περισσότερες από 20 γλώσσες. Ιδιαίτερα το πρώτο του/της μυθιστόρημα «Außer sich» («Εκτός εαυτού», εκδ. Πατάκη) έλαβε διεθνείς διακρίσεις, για να ακολουθήσει το επόμενο μυθιστόρημα «Στον άνθρωπο πρέπει να είναι όλα υπέροχα» που ξεχώρισε με το λογοτεχνικό βραβείο Hermann Hesse. Στα μέσα του 2018, διευκρίνισε το ζήτημα της δίκαιης ως προς το φύλο γλώσσας:

«Η συζήτηση αυτή είναι ένας λόγος που αφορά ηγεμονίες εξουσίας: έχουμε αναγνωρίσει το τρίτο φύλο (και πάλι) και η εκμετάλλευση των γυναικών γίνεται σιγά σιγά ένα κυρίαρχο ζήτημα (και πάλι). Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν ότι όλες αυτές οι εξελίξεις μπορούν να αγνοηθούν στον τομέα της γλώσσας; Οι περιθωριοποιημένοι άνθρωποι ανήκουν στη γλώσσα. Και στη γραφή επίσης. Η γλώσσα είναι ένας καθρέφτης για όλους μας, δείχνει ποιοι θέλουμε να είμαστε και πώς σχετιζόμαστε μεταξύ μας». Το 2023 ο/η Σάσα Μαριάνα Σάλτζμαν έγινε μέλος της Ακαδημίας των Επιστημών και της Λογοτεχνίας του Μάιντς. Η παρουσία του/της στην Αθήνα, στο Ινστιτούτο Γκαίτε, είναι η αφορμή για να μοιραστεί με «ΤΑ ΝΕΑ» μερικές σκέψεις για το σύγχρονο παρόν και τον ρόλο της λογοτεχνίας.

Ποιο είναι το πιο επείγον θέμα για το οποίο πρέπει να μιλήσουμε στις σύγχρονες κοινωνίες;

Ως μυθιστοριογράφος και θεατρικός/ή συγγραφέας, τείνω να μη λέω στους ανθρώπους τι πρέπει ή τι δεν πρέπει να κάνουν. Η δουλειά μου είναι να θέτω ερωτήματα. Μπορώ όμως να μοιραστώ αυτό που είναι τεράστιο ζήτημα στο μυαλό μου, παρατηρώντας τις κοινωνίες στις οποίες ζω, και αυτό είναι η παγκόσμια άνοδος της Ακροδεξιάς. Επωφελείται από όλα τα σκληρά θέματα της εποχής μας: κλιματική αλλαγή, οικονομικές καταρρεύσεις, πολέμους, γυναικοκτονίες, εγκλήματα μίσους κάθε είδους. Αν δεν αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μέρος της συλλογικότητας που μοιράζεται αυτόν τον πλανήτη με άλλους και καμία ζωή δεν αξίζει περισσότερο ή λιγότερο, τότε η ανθρωπότητα δεν έχει καμία ευκαιρία.

Η έννοια της φροντίδας έχει κυριαρχήσει στην καλλιτεχνική πρακτική. Συμφωνείτε με την άποψη ότι η τέχνη μπορεί να θεραπεύσει τα συλλογικά τραύματα;

Νομίζω ότι η ομορφιά και η δύναμη στην τέχνη είναι ότι δεν χρειάζεται να κάνει τίποτα. Δεν χρειάζεται να έχει αιτία. Απλώς υπάρχει. Και με το να είναι αυτόνομη δίνει καταφύγιο σε όσους δεν μπορούν να τη βρουν πουθενά αλλού. Η τέχνη δεν θα σταματήσει τους πολέμους, η τέχνη δεν θα είναι ηθικά σωστή ή λάθος, αλλά μπορεί να είναι ένας χώρος όπου οι εξουθενωμένοι και ευάλωτοι μπορούν να αναπνεύσουν.

Οταν γράφετε μυθοπλασία, οι σκέψεις σας αναδύονται πιο εύκολα από όταν κάνετε θέατρο;

Το να δουλεύεις για ένα θεατρικό έργο είναι τελείως διαφορετικό από το να γράφεις μυθιστορήματα ή δοκίμια. Σε ένα θέατρο είσαι πάντα με τους άλλους, μέρος μιας συλλογικότητας. Ως πεζογράφος, είσαι κυρίως μόνος με τις σκέψεις σου. Μου αρέσουν και τα δύο, νιώθω προνομιούχος/α που κινούμαι και στους δύο κόσμους και συζητώ τη δουλειά μου με άλλους, τη δείχνω σε άλλους, δέχομαι κριτική, μαθαίνω και ακούω. Εάν είσαι καλλιτέχνης, η δουλειά σου αφορά την καταγραφή και την παρατήρηση.

Στη θεατρική διαδικασία αναπτύσσετε συγκεκριμένες μεθόδους για να συνδεθείτε με το κοινό;

Πιστεύω στο θέατρο ως το πιο πολιτικό είδος τέχνης. Χωρίς κοινό δεν υπάρχει θέατρο. Αν δεν υπάρχουν άνθρωποι με τους οποίους μπορείς να διαπραγματευτείς τις σκέψεις σου, δεν υπάρχει παράσταση. Ετσι, είσαι συνεχώς σε μια συζήτηση με ό,τι συμβαίνει γύρω σου. Πρέπει να γνωρίζεις τις ανάγκες των ανθρώπων για να τις αντιμετωπίσεις. Αυτό είναι το εμπνευστικό περιβάλλον που επιτρέπει να πειραματιστείς με διαφορετικές μεθόδους και μορφές.

Ποια ήταν η πιο τρομακτική στιγμή που έχετε ζήσει στην καλλιτεχνική σας ζωή;

Φοβάμαι ότι θα έρθει όταν η Ακροδεξιά θα αναλάβει τη Γερμανία.

Μιλήστε μας για το νέο σας βιβλίο που αφορά μια αλληλογραφία σας, με τίτλο «Gleichzeit».

Μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 ο συνάδελφός μου Ofer Waldman και εγώ ξεκινήσαμε ένα δημόσιο blog για το τι βλέπουμε και βιώνουμε μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ και τον πόλεμο που ακολούθησε στη Γάζα. Η συνομιλία μας απέκτησε μεγάλο κοινό και ένας εκδοτικός οίκος μάς ρώτησε αν θα θέλαμε να κάνουμε ένα βιβλίο από αυτό το υλικό. Το «Gleichzeit» («Ταυτοχρονία») αφορά τις ανθρώπινες υπάρξεις που βρίσκονται σε αδύναμες καταστάσεις: είμαστε αριστεροί, ενάντια στον πόλεμο, ο Ofer είναι Ισραηλινός, εγώ είμαι η ενσάρκωση της εβραϊκής διασποράς. Απεικονίζουμε την προσπάθεια να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση και συνομιλούμε με τους φίλους μας, οι οποίοι είναι μέλη κάθε είδους κοινοτήτων (Παλαιστίνιοι, Τούρκοι, Ιρανοί, Κούρδοι κ.λπ.), για το πώς να κρατήσουμε τον κόσμο ενωμένο. Ή τουλάχιστον να δούμε τι έχει σπάσει, να μαζέψουμε τα θραύσματα από το πάτωμα και να τα δείξουμε ο ένας στον άλλο. Κυρίως είναι ένα βιβλίο για τη φιλία. Και για το ότι, όταν όλα καταρρέουν, το μόνο που θα σε κάνει να επιβιώσεις είναι ο ώμος των ανθρώπων που αγαπάς.