Ιστορίες παραφροσύνης και καλά ντοκιμαντέρ

Οι «Ιστορίες καλοσύνης» (Kinds of kindness, Αγγλία/ Ιρλανδία, 2024) είναι μια συρραφή τριών ταινιών μεσαίου μήκους και σηματοδοτεί την επιστροφή του Γιώργου Λάνθιμου στο πλευρό του συγγραφέα / σεναριογράφου Ευθύμη Φιλίππου, με τον οποίο έχει πλάσει τους κόσμους των ταινιών «Κυνόδοντας», «Αλπεις», «Αστακός» και «Ο θάνατος του ιερού Ελαφιού» που έχουν διακριθεί σε διεθνή φεστιβάλ και προταθεί για Οσκαρ.

Με τον γνωστό «αφαιρετικό» τρόπο του, το ντουέτο διαχειρίζεται θεματικές όπως η εξουσία, η απώλεια και η θρησκεία· καθεμία από αυτές τις έννοιες βρίσκεται στην καρδιά του κάθε επεισοδίου που έχει τον δικό του τίτλο και τα δικά του ζενερίκ στο κάθε φινάλε. Η ελευθερία στην έκφραση είναι και πάλι το κύριο χαρακτηριστικό στην αφήγηση του κάθε επεισοδίου, το οποίο καταγράφει ανθρώπινες αντιδράσεις απέναντι σε «περίεργες», ανορθόδοξες καταστάσεις.

Εξουσία: ένας αφοσιωμένος υπάλληλος (Τζέσι Πλέμονς) βλέπει τη ζωή του να καταστρέφεται όταν αρνείται να υπακούσει στην εντολή του αφεντικού του (Γουίλεμ Νταφόε) να τρακάρει με το αυτοκίνητό του πάνω σε ένα άλλο ενώ και τα δύο κινούνται με ταχύτητα. Απώλεια: ένας αστυνομικός (Πλέμονς) που αρνείται να δεχτεί ότι η εξαφανισμένη γυναίκα του (Εμα Στόουν) είναι το πρόσωπο που τελικά επέστρεψε, οδηγείται στην παράνοια υποβάλλοντάς τη σε μαρτύρια όπως το να κόψει τα δάχτυλά της και να του τα μαγειρέψει. Θρησκεία: μια γυναίκα (Στόουν), μέλος θρησκευτικής αίρεσης στην οποία ηγείται ένας μυστηριώδης τύπος (Νταφόε), νιώθει «μολυσμένη» και σαν «μολυσμένους» αντιμετωπίζει τους γύρω της.

Οι Λάνθιμος / Φιλίππου παίρνουν ως δεδομένες τις εντελώς απίστευτες καταστάσεις στις οποίες βρίσκονται οι «ήρωες» αυτών των ιστοριών και απλώς παρακολουθούν τις πράξεις τους εμπλουτίζοντας τις ιστορίες με παράξενες σκηνές, κάποιες από τις οποίες έχουν χιούμορ (η σπασμένη ρακέτα του Τζον Μακ Ενροου) και κάποιες προκαλούν σοκ (ένα αυτοκίνητο πατάει εις διπλούν έναν άνθρωπο). Ολα τα επεισόδια έχουν κρυμμένη μια έκπληξη που σε πιάνει «στον ύπνο», σε όλα θα βρούμε μια σκηνή εξομολογητικού μονολόγου από το κεντρικό πρόσωπο, σε όλα υπάρχει μία (τουλάχιστον) σκηνή ακραίας βίας που σου παγώνει το αίμα και τα πάντα μένουν ανεξήγητα. Το σύνολο είναι τοξικό, νοσηρό και όπως πάντα ενδιαφέρον καθότι εντελώς ασυνήθιστο, κάτι στο οποίο οφείλεται η επιτυχία των ταινιών του Λάνθιμου.

Χάος και φασαρία στην έρημο

Μετά την επιτυχημένη ανανέωση του μύθου Mad Max το 2015 με την ταινία «Mad Max: Ο δρόμος της οργής», ο αυστραλός ελληνικής καταγωγής Τζορτζ Μίλερ, με το «Furiosa: A Mad Max saga» (Αυστραλία / ΗΠΑ, 2024), επιστρέφει στον δυστοπικό κόσμο αυτών των μελλοντολογικών ταινιών ανιχνεύοντας ενδελεχώς τον χαρακτήρα της Φιουριόσα, του νέου προσώπου που στην προηγούμενη ταινία υποδύθηκε η Σαρλίζ Θερόν και τώρα, σε νεότερη ηλικία, η Ανια Τέιλορ – Τζόι. Οπως το περιμένεις, αυτό prequel είναι γεμάτο από εντυπωσιακές, θορυβώδεις σκηνές μαχών και καταδιώξεων οχημάτων στην έρημο (νταλίκες, μοτοσικλέτες, «πειραγμένα» αυτοκίνητα), εκεί όπου γη της επαγγελίας είναι το Μέρος της Αφθονίας, ο επίγειος παράδεισος όπου οι επιζήσαντες του ολέθρου στην κατεστραμμένη Γη θα μπορέσουν και πάλι να ελπίζουν. Αντίπαλοι στρατοί μάχονται ανελέητα για την κατάκτηση της εξουσίας την ώρα που το νερό, το φαγητό και η βενζίνη είναι τα απόλυτα αγαθά. Κάπου στη μέση υπάρχει και η συμμορία του αδίστακτου Ντεμέντιους (Κρις Χέμσγουορθ), μηχανόβια φρικιά που θέλουν ένα κομμάτι από την πίτα και αιχμαλωτίζουν τη Φιουριόσα.

Ο Μίλερ δημιούργησε και πάλι έναν χαοτικό κόσμο παράνοιας με πλήθος σημειολογικών αναφορών, από τους τζιχαντιστές μέχρι το Κολοσσαίο της Αρχαίας Ρώμης και τις αρματοδρομίες. Ακούμε ότι η ανθρωπότητα έχει προχωρήσει μόνο χάρη στους πολέμους και ότι ο Πόλεμος των 40 Ημερών της Ερήμου, αυτός που διεξάγεται στην ιστορία της ταινίας, θα είναι επίσης άνευ όρων. Οσο για τη Φιουριόσα, αυτή είναι η σκοτεινότερη των Αγγέλων, ο Πέμπτος Καβαλάρης της Αποκαλύψεως. Πομπώδεις λέξεις, πομπώδεις εκφράσεις, πομπώδες θέαμα και, τελικά, τίποτα πραγματικά καινούργιο· αυτό που βλέπουμε είναι μια ξεκάθαρη επανάληψη των όσων γνωρίζουμε ήδη, γαρνιρισμένο με κάποιες ιδέες «επικαιρότητας» όπως η εικόνα του Ντεμέντιους που θυμίζει άραβα τρομοκράτη. Ιλιγγιώδεις ταχύτητες, φωτιές, απανωτοί πυροβολισμοί, όλα στη διαπασών, λες και ο ακόμα πιο δυνατός ήχος θα κάνει ακόμα πιο επιβλητικό ένα θέαμα που τελικά γνωρίζουμε απ’ έξω κι ανακατωτά πριν καν το δούμε.

Μια πολύ ιδιαίτερη σχέση

Συνοψίζοντας με οικονομία και με πλήρη απουσία διαλόγων μια γνωριμία που θα παίξει καταλυτικό ρόλο στην ιστορία της ταινίας «Η κόρη του μπαμπά» (La fille de son père, Γαλλία, 2023), ο σκηνοθέτης Eργουάν Λε Ντικ μπαίνει κατευθείαν στο ψητό και ανιχνεύει την πολύ ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα σε έναν νεαρό προπονητή ποδοσφαίρου (Ναουέλ Πέρεζ Ντισκαριά) και την πανέξυπνη κόρη του (Σελέστ Μπρουνκέλ). Εκείνος βρίσκεται διαρκώς «αλλού» γιατί δεν έχει ξεπεράσει το τραύμα της εγκατάλειψης από τη σύζυγό του. Η κόρη, πατώντας γερά τα πόδια της στη γη, ονειρεύεται το μέλλον ζωγραφίζοντας και η στάση που τηρεί απέναντι στον πατέρα της, ενίοτε, μοιάζει μητρική.

Ενδιαφέρουσες ιδέες βρίσκουν χώρο για ανάπτυξη με βάση – κυρίως – την υπερπροστασία που ο διαρκώς ανήσυχος νιώθει προς την κόρη του. Αλλά την ίδια ώρα είναι ένας χαλαρός τύπος, κάπως αφελής, ο οποίος αδυνατεί να καταλάβει πώς είναι δυνατόν η κόρη του να κοιμάται στο ίδιο κρεβάτι με τον διανοούμενο φίλο της (Μοχαμέντ Λουριντί) χωρίς ποτέ να αγγίζει ο ένας τον άλλο. Η επιτυχία της ταινίας είναι ότι ισορροπεί αβίαστα ανάμεσα στην κωμωδία και το δράμα και ότι υποστηρίζεται από δύο ηθοποιούς, τον Ναουέλ Πέρεζ Ντισκαριά και τη Σελέστ Μπρουνκέλ, καλά συντονισμένους μεταξύ τους.

Ο Σοκούροφ για τον Ταρκόφσκι

Σπανίως η ποίηση βρίσκει κοινά σημεία με την κινηματογραφική εικόνα, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις η απόδοση της έννοιας ποίηση στον κινηματογράφο γίνεται με προχειρότητα και ευκολία. Μετρημένοι στα δάχτυλα οι σκηνοθέτες του κινηματογράφου που με το έργο τους κατάφεραν να αρθρώσουν ποιητικό λόγο μέσω της κινηματογραφικής εικόνας και ένας από αυτούς – αν όχι ο κορυφαίος όλων αυτών – ο Ρώσος Αντρέι Ταρκόφσκι (1932 – 1986), o δημιουργός του «Στάλκερ» και του «Σολάρις», των «Παιδικών χρόνων του Ιβάν» και του «Καθρέφτη». Αυτόν τον καλλιτέχνη τιμά το ντοκιμαντέρ «Η ελεγεία της Μόσχας» (Moskovskaya elegiya, Ρωσία, 1990) του Αλεξάντρ Σοκούροφ που ανήκει στους καλύτερους «μαθητές» του Ταρκόφσκι.

Με αφηγητή τον ίδιο τον Σοκούροφ είναι περισσότερο ένας στοχασμός του για τον Ταρκόφσκι που αδιαφορεί για τις βιογραφικές λεπτομέρειες και αναζητεί την ουσία στον άνθρωπο και το έργο του. Αναφέρεται στα χρόνια της φυγής του Ταρκόφσκι από τη Ρωσία (1982) και εκτός άλλων περιέχει μαρτυρίες ανθρώπων που βρίσκονταν κοντά του αλλά και σκηνές από τα γυρίσματα των δύο τελευταίων ταινιών του: «Νοσταλγία» στην Ιταλία και «Θυσία» στο νησί Γκότλαντ της Σουηδίας όπου ο Ταρκόφσκι πέθανε το 1986. Αναζήτηση, ανάμνηση, όνειρο. Ο κινηματογράφος «ενός καλλιτέχνη του 19ου αιώνα που εξόκειλε στο σύγχρονο κινηματογράφο», όπως αποκαλεί τον Ταρκόφσκι ο κριτικός των «Cahiers du Cinema» Αντρέ ντε Μπεκ, οικοδομείται με θεμέλια τις τρεις παραπάνω έννοιες.

Κινήσεις προς το μέλλον, προς το παρελθόν και προς το εσωτερικό των ηρώων του, θαρρείς ότι η ηγεμονία των αισθήσεων δεν θα μπορούσε παρά να οδηγήσει σε μία και μόνο δομή, τη δομή της περιπλάνησης, τοποθετώντας το μυστήριο της αναζήτησης στο κέντρο των ταινιών του σκηνοθέτη. Το σημαντικότερο όμως χαρακτηριστικό του Ταρκόφσκι ήταν η φιλοδοξία του να κινηματογραφεί σαν μια πράξη ιερότητας και πίστης γιατί «αυτός που προδίδει έστω και μία φορά τις αρχές του, χάνει την αγνότητα της σχέσης του με τη ζωή, η εξαπάτηση του εαυτού του είναι μια πράξη παραίτησης από τα πάντα, από την ταινία του, από τη ζωή του» όπως ο ίδιος αναφέρει στην αυτοβιογραφία του, «Σμιλεύοντας τον χρόνο».

Ο Σπανός και το Νέο Κύμα

«Δεν του πετάς νότα» λέει για τον Γιάννη Σπανό ο Σταμάτης Κόκοτας, στο ντοκιμαντέρ «Γιάννης Σπανός: Πίσω από τη μαρκίζα» (Ελλάδα, 2024) του Αρη Δορίτσα. Ο Κόκοτας θα είναι ένας από τους πάρα πολλούς καλλιτέχνες που θα μιλήσουν για τον Σπανό, αυτόν τον ευγενικό κοσμοπολίτη επιτυχιών όπως «Μια αγάπη για το καλοκαίρι», «Ασπρα καράβια», «Σαν με κοιτάς», «Μια φορά θυμάμαι», ο οποίος πριν γίνει ο πατέρας του Νέου Κύματος στη δεκαετία του 1960, είχε ήδη συνεργαστεί με τεράστιες προσωπικότητες στη Γαλλία από τον Σερζ Γκενσμπούρ, ως τη Ζιλιέτ Γκρεκό αλλά και την Μπριζίτ Μπαρντό. Ο Σπανός έχει μείνει στη συνείδηση πολλών ως ο δημιουργός του Νέου Κύματος όμως πειραματίστηκε ποικιλοτρόπως με όλα τα είδη της ελληνικής μουσικής, δεν σνόμπαρε τίποτα και ήταν ανοιχτός σε όλα.

Το ντοκιμαντέρ είναι περισσότερο ένα προϊόν αγάπης του σκηνοθέτη απέναντι στον Σπανό κάτι που λέει άλλωστε ο ίδιος ο Δορίτσας στην αρχή όταν εξομολογείται ότι το γύρισε, κυρίως για να γνωρίσει τον Σπανό. Ακολουθώντας το παραδοσιακό μοτίβο των ταινιών τεκμηρίωσης (συνεντεύξεις), αφήνει τον Σπανό να μιλήσει και όλους τους υπόλοιπους να μιλήσουν για τον Σπανό ώστε ο θεατής να πάρει μαζί του μια εικόνα πληρότητας για το πρόσωπο – θέμα της ταινίας. Διονύσης Σαββόπουλος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Μιχάλης Βιολάρης, Δήμητρα Γαλάνη. Γιώργος Νταλάρας, Αλκηστις Πρωτοψάλτη.

Η τράπουλα του τρόμου

Στην ταινία «Τα ταρό του θανάτου» (Tarot, ΗΠΑ, 2024) των Σπένσερ Κοέν, Ανα Χόλμπεργκ, ο τρόμος προκαλείται μέσω μιας τράπουλας ταρό που θα σταθεί αιτία θανάτου των μελών μιας παρέας, που αδιαφορώντας για τον άγραφο νόμο που λέει ποτέ μη χρησιμοποιήσεις την τράπουλα κάποιου άλλου, την… χρησιμοποίησαν για να βρουν την αντιστοιχία ανάλογα με το… ζώδιο του καθενός (τι άλλο μπορείς να σκεφτείς;). Η καταστροφή της είναι η μόνη λύση και οι διαφορετικοί τρόποι θανάτου των μελών το σημείο στο οποίο οι σκηνοθέτες «πατούν» στοχεύοντας να αναπηδήσουμε στα καθίσματά μας από τον τρόμο και για να τα καταφέρουν χρησιμοποιούν κάθε κλισέ που υπάρχει στο εγχειρίδιο. Στα καθίσματά μας αναπηδούμε όχι όμως από τον τρόμο αλλά από την απίστευτη σεναριακή ανοησία μιας ταινίας που αποδεικνύει ότι όσο περνά ο καιρός τόσο στερεύουν οι καλές ιδέες για ταινίες τρόμου.

Μεταλλάξεις

Προβάλλεται επίσης η μελλοντολογικού περιεχομένου ταινία του Τομά Καγιέ «Ζωικό βασίλειο» (Le règne animal, Γαλλία, 2023), στην οποία το μυστηριώδες φαινόμενο των ανεξήγητων μεταλλάξεων που μεταμορφώνουν σταδιακά τμήματα του πληθυσμού σε υβρίδια ανθρώπου – ζώου θα έχει δυσάρεστες συνέπειες όταν μια συνοδεία που μεταφέρει υβρίδια σε μια νέα εγκατάσταση συντρίβεται σε ένα δάσος. Πρωταγωνιστούν οι Ρομάν Ντουρί, Αντέλ Εξαρχόπουλος.