Επί τα ίχνη της ιθαγένειας

Είναι αρκετή η φτώχεια, όχι μόνο στην Ελλάδα, της θεατρικής νέας δραματουργίας που αισθάνομαι κάθε φορά γραφικός να παραπέμπω σε παλιά μου κείμενα κριτικής θεατρικών γεγονότων που σημάδεψαν τη Μεταπολίτευση.

Το 1975 ο ιδιοφυής σκηνοθέτης και εκλεκτός, καρδιακός φίλος Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, με το νεοπαγές τότε Αμφι-θέατρό του, μας χάρισε μια βαθιά θεατρική και λογοτεχνική εμπειρία με τη σκηνοθεσία και τη θεατρική προσαρμογή του «Ερωτόκριτου» του Βιτσέντζου Κορνάρου. Συμμετείχαν όλα τα σημαντικά και σπουδαία τότε στελέχη, και καταξιωμένοι πρωταγωνιστές οι περισσότεροι αργότερα, του νεοσύστατου θιάσου: Λευτέρης Βογιατζής, Λήδα Τασοπούλου, Δημήτρης Καταλειφός, Κώστας Μπάσης, Αλέξης Σταυράκης, Νίκος Μπουσδούκος, Στάθης Κακκαβάς, Αννυ Λούλου, Ιλιάδα Λαμπρίδου, Ρίκα Σηφάκη και πάμπολλοι άλλοι. Η σκηνογραφία και τα κοστούμια ήταν του Γιώργου Πάτσα και η μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου.

Παραπέμπω στην κριτική μου τότε στο «ΒΗΜΑ» και σε όλη εκείνη τη γόνιμη συγκυρία, με βαθιά θλίψη που σήμερα λείπουν τέτοιου είδους πνευματικά λουτρά: «Καλορίζικο κάθε θέατρο που, όπως το Αμφι-Θέατρο του Ευαγγελάτου, καταπιάνεται με ριζιμιές αξίες. Ο Σπ. Ευαγγελάτος εφόρμησε πριν από 13 χρόνια (1962), μειράκιο, στο θέατρό μας με τη “Νεοελληνική Σκηνή” του και αμέσως έδωσε το στίγμα του: “Φορτουνάτος”, “Μαρία Δοξαπατρή”, “Χάσης”. Κρητικό και Επτανησιακό θέατρο, οι δύο γωνιακοί λίθοι της θεατρικής μας παιδείας, που τον απασχόλησαν και ως φιλόλογο ερευνητή τόσο, ώστε να προσθέσει αξιόλογες πληροφορίες σε λεπτά θέματα ταύτισης και χρονολόγησης έργων. Εξάλλου, η λαμπρή διδακτορική διατριβή του για το Θέατρο στην Κεφαλονιά είναι, απ’ όσο ξέρω, η μοναδική ως τώρα θεατρολογική διατριβή σε Πανεπιστήμιό μας.

Κοινωνία ψυχών

Στην πρώτη προσωπική θεατρική δουλειά του επιστρέφει ξανά στις ρίζες, από όπου ξεκίνησε, και η προσφορά είναι πολυσήμαντη. Σε μια εποχή γενικής σύγχυσης η επιστροφή στον “Ερωτόκριτο” είναι στροφή προς τη μέσα Ελλάδα, είναι η επανασύνδεση με ένα γλωσσικό ήθος κι ένα ήθος ζωής, μια επιβεβαίωση της ταυτότητάς μας, μια κατάφαση στη γνησιότητα, στην ιθαγένεια του άρτου και του οίνου μας. Είναι κοινωνία ψυχών. Επρεπε να το ξαναδούμε πάλι πάνω στη σκηνή για να συνειδητοποιήσουμε για άλλη μια φορά πόσο το θεμελιώδες αυτό κείμενο αναπνέει με τον ρυθμό, με τον οποίο ξαναγεννιέται “η φύση των πραγμάτων”. Δεν είναι μόνο η λέξη που, κάθε φορά που την ακούς, θαρρείς πως ξεπαρθενεύεται στο αυτί σου, δεν είναι μόνο ο δεκαπεντασύλλαβος που αισθάνεσαι πως ταυτίζεται με τη νεοελληνική ανάσα, δεν είναι μόνο η ποιητική εικόνα που ανάγεται, μαζί με την παρομοίωση, κατευθείαν από τον Ομηρο. Δεν είναι μόνο η ακαριαία διατύπωση που αποκαλύπτει τον κόσμο στην οντολογική του θέαση. Είναι ο αφηγηματικός οίστρος που ακροβατεί στην κόψη του ξυραφιού και αιφνιδιάζει με το ήθος του.

Το αφηγηματικό ήθος του Κορνάρου πηγάζει από ένα όραμα ζωής. Ενα ήθος βίου εδώ αφηγείται τον εαυτό του. Κι αυτό το όραμα σήμερα είναι πολύτιμο. Ο Σεφέρης έχει καταγράψει τα σύμβολα που έκαναν αυτό το έπος να ξεπεράσει το νεκρό του πρότυπο μέσα από το κουκούλι του οποίου ξεπετάχτηκε σαν πεταλούδα. Ο Ευαγγελάτος διάβασε αυτά τα σύμβολα θεατρικά και με τη διασκευή του για τη σκηνή έδωσε στον “Ερωτόκριτο” μια νέα διάσταση που ως τώρα την υποπτευόμασταν μόνο. Από αυτή την άποψη η παράσταση του Ευαγγελάτου είναι ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της θεατρικής μας ζωής.

Η λύση του Ευαγγελάτου

Εξηγούμαι. Ο σκηνοθέτης είχε να λύσει ένα μεγάλο πρόβλημα πώς να μεταφέρει στο θέατρο ένα αφηγηματικό ποίημα. Η πιο γνωστή λύση είναι να περιοριστεί στα διαλογικά μέρη και να χρησιμοποιήσει τον αφηγητή ως συνδετικό κρίκο. Λύση που προδίδει ουσιαστικά το κείμενο. Ο Ευαγγελάτος βρήκε τη λύση στην ιστορία του είδους και στην ιστορία θεάτρου, βρήκε τη λύση στον επικό χαρακτήρα του πονήματός του. Η λύση του οδηγεί στις αρχές της θεατρικής τέχνης, τότε που κάποιος αφηγητής ανιστορούσε τα πάθη του Διόνυσου και ένας θίασος πιστών τα αναπαριστούσε βακχευμένος. Η λύση του φωτίζει και το είδος εκείνου του αφηγηματικού δημοτικού τραγουδιού, της παραλογής, της παρακαταλογής, όπου ένας τραγουδιστής, αοιδός, με τον λόγο και ένας μίμος με το σώμα του παράσταιναν μιαν ιστορία στο αλώνι και στις αυλές.

Η σκηνή του θεάτρου μέσα στο θέατρο, στο “Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας” και στον “Αμλετ” του Σαίξπηρ, είναι σπουδαίες μαρτυρίες για το λαϊκό θέατρο. Ο Μπρεχτ, όταν προβάριζε την “Αντιγόνη” του, έβαζε τους ηθοποιούς του να λένε το κείμενο στο τρίτο πρόσωπο για να απομακρύνονται από τον κίνδυνο της ταύτισης με τα πρόσωπα. Εξάλλου η αρχή του επικού του θεάτρου ξεκινούσε από τα μεσαιωνικά ιπποτικά μυθιστορήματα. Ο Ευαγγελάτος, ξεκινώντας από τον “Ερωτόκριτο” και τις απαιτήσεις του, έφτασε τον Μπρεχτ. Ο αφηγητής έγινε ένα θεατρικό πρόσωπο, μετέχει στη δράση και την καθοδηγεί. Το έργο παράγεται από την αφήγηση και υπάρχει μόνο, όσο η αφήγηση είναι παρούσα για να το παράγει. Ο ποιητής-αφηγητής δημιουργεί και καταστρέφει τα πρόσωπά του κι εκείνα είναι προεκτάσεις του, δεν υπάρχουν αυτόνομα και αντικειμενικά, όπως στο αστικό θέατρο. Ετσι το θέατρο γεμίζει ποιητικές μορφές, δε μιμείται τη ζωή. Και τέτοιο ήταν το λαϊκό θέατρο.

Στην παράσταση του Ευαγγελάτου, πέρα από τους τρεις αφηγητές που εναλλάσσονται, οι ηθοποιοί (που στους κύριους ρόλους εναλλάσσονται επίσης) μετέχουν και στην αφήγηση και στη δράση, εισβάλλουν στη θεατρική δράση ως θεατές του εαυτού τους και αυτόματα μεταπηδούν στον δραματικό χώρο ως θεώμενοι. Είναι κάτι που δεν το σκέφτηκε ούτε ο Μπρεχτ, αλλά μόνο το υπαινίχθηκε στη σκηνή του ποταμού στον “Κύκλο με την κιμωλία”, όπου τα πρόσωπα μιλούν για τον εαυτό τους σε τρίτο πρόσωπο, αλλά με παροιμίες.

Τόπος παιχνιδιού

Πέρα από αυτή τη σημαντική συμβολή του για ένα αυθεντικό και νέο λαϊκό είδος θεατρικής έκφρασης, ο Ευαγγελάτος έστησε μια παράσταση εκπληκτική σε ευρήματα, γεννημένα από το κείμενο και τη θεατρική του ανάγκη. Το θέατρο έγινε κυριολεκτικά ένας τόπος παιχνιδιού. Οργιάζει η παιδική του φαντασία και τα πάντα καθαγιάζονται από την εφευρετικότητά της. Ανθρωποι-άλογα, δέντρα-άνθρωποι, άνθρωποι-τραπέζια, πόρτες, σεντούκια, ντουλάπια, άνθρωποι-πουλιά. Μέσα στο λαϊκό τσίρκο που μεταμορφώθηκε το Θέατρο Καλουτά, το ανθρώπινο σώμα και η ανθρώπινη φωνή ξαναβρήκαν το θεατρικό τους νόημα, ανέλαβαν και μετέφεραν όλον τον θεατρικό κώδικα. Είκοσι νέοι ηθοποιοί τραγουδούν, χορεύουν, παίζουν όργανα, μεταμορφώνονται σε πρόσωπα και πράγματα, κελαϊδούν, αφηγούνται πώς παίζεται ο “Ερωτόκριτος” και παίζουν την αφήγηση του “Ερωτόκριτου”. Ο χώρος που έπλασε ο κ. Πάτσας και τα στοιχεία και η μουσική του κ. Μαρκόπουλου ολοκληρώνουν την επιτυχία. Στο Αμφι-Θέατρο δεν γίνεται μόνο μια σπουδαία παράσταση, συντελείται ένα έργο Παιδείας».