Πώς η τεχνητή νοημοσύνη διαβάζει τους αρχαίους παπύρους

Μικρά κομμάτια από κάρβουνο που δημιουργούν την εντύπωση ότι και μόνο ένα βλέμμα είναι αρκετό για να θρυμματιστούν. Τσακισμένα και τσαλακωμένα, χωρίς να μπορούν να παρομοιαστούν με οτιδήποτε γνωστό στην όψη, αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα – και άλυτα έως πρόσφατα – αρχαιολογικά μυστήρια. Μια ελάχιστη ρωγμή στην επιφάνεια του ενός στην αρχή, ένα και μοναδικό γράμμα – το Σ – στη συνέχεια και μία λέξη κατόπιν – πορφύρας – ήταν τα κλειδιά για να αρχίσουν να «μιλάνε». Και από απανθρακωμένοι και ανέγγιχτοι, οι πάπυροι του Ερκολάνο, της πόλης που όπως η Πομπηία, καταστράφηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., μέρα με την ημέρα αποκαλύπτουν το περιεχόμενό τους, προσθέτοντας νέες, άγνωστες σελίδες, στην αρχαιολογική έρευνα, αλλά και πολύτιμο υλικό στους μελετητές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Μπορεί όμως το μυστήριο να λύθηκε χωρίς οι επιστήμονες να έχουν δει και να έχουν αγγίξει τους παπύρους; Είναι αλήθεια πως η τεχνητή νοημοσύνη είχε ρόλο – κλειδί στο εγχείρημα, αλλά το πρώτο βήμα το έκανε το ανθρώπινο μάτι; Ισχύει ότι ακόμη και όσοι εργάστηκαν με υπέρμετρη αφοσίωση θεωρούσαν πως η προσπάθειά τους αγγίζει τα όρια της επιστημονικής φαντασίας; Και πως η χρηματοδότηση από επενδυτές της Σίλικον Βάλεϊ αλλά και η συνεργασία με την ομάδα του καθηγητή Υπολογιστών Μπρεντ Σιλς από το Πανεπιστήμιο του Κεντάκι συνέβαλε ώστε εμπόδια που έμοιαζαν ανυπέρβλητα να λύνονται σε ελάχιστο, για τα δεδομένα, χρόνο;

Ο ΔΙΕΘΝΗΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ. Οι απαντήσεις σε όλες τις προηγούμενες ερωτήσεις είναι θετικές, όπως αποκαλύπτεται στη σειρά podcast «Υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό» του δημοσιογράφου, συνεργάτη του περιοδικού Smithsonian Κρις Κλίμεκ, ο οποίος συνομιλεί τόσο με έναν από τους δύο σπουδαστές Πληροφορικής που κέρδισαν στον διεθνή διαγωνισμό «Βεζουβίου Πρόκληση» που αποσκοπεί στην εύρεση λύσεων για την ανάγνωση των παπύρων από το Ερκολάνο, τον Γιούσεφ Νάντερ από το Βερολίνο όσο και με τη δημοσιογράφο, συγγραφέα και ειδική σε επιστημονικά θέματα που παρακολουθεί την εξέλιξη του εγχειρήματος ανάγνωσης των παπύρων από το Ερκολάνο, Τζο Μάρσαντ.

Εξοικειωμένες με τον πάπυρο ως στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς ο Αιγύπτιος στην καταγωγή Νάντερ δεν χρειάστηκε πολύ χρόνο για να ανταποκριθεί στην πρόκληση. Οι τεχνικές δυσκολίες και το μεγάλο χρηματικό έπαθλο ήταν αρκετά κίνητρα, όπως λέει, για να σηκώσει το γάντι. Και παρόλο που είναι εκ των νικητών, δεν είδε το πρωτότυπο υλικό παρά πολύ πρόσφατα.

«Είναι τρελό. Δεν μπορούσα να πιστέψω ότι αυτό είναι το ίδιο αντικείμενο που δουλεύω στον υπολογιστή μου. Οταν το αντικρίζεις πιστεύεις ότι δεν υπάρχει ελπίδα. Ενας από τους κυλίνδρους είχε ύψος ίσο με το δάχτυλό μου. Ηταν κατά κάποιον τρόπο σαν επιστημονική φαντασία», λέει.

«Αποτελούσαν το μεγάλο αρχαιολογικό μυστήριο από τότε που ανακαλύφθηκαν τον 18ο αι.», προσθέτει η Τζο Μάρσαντ για τους απανθρακωμένους παπύρους που εντοπίστηκαν στην ανασκαφή πολυτελούς έπαυλης, η οποία εικάζεται ότι ανήκε στον πεθερό του Ιούλιου Καίσαρα. Και σημειώνει πως όταν βλέπει κάποιος τα αντικείμενα αυτά να θρυμματίζονται δεν μπορεί να διανοηθεί καν ότι θα μπορούσε να αντλήσει πληροφορίες από την επιφάνειά τους. «Για να είμαι ειλικρινής δεν ξέρω πότε ακριβώς διαπιστώθηκε για πρώτη φορά ότι ήταν πραγματικά πολύτιμα», παραδέχεται.

Σε τεχνικό επίπεδο επρόκειτο για μια απίστευτα δύσκολη πρόκληση και πολλοί ήταν εκείνοι που πίστευαν ότι δεν επρόκειτο να διαβαστεί ποτέ το περιεχόμενο των παπύρων. Τις τελευταίες ημέρες ωστόσο ανακοινώθηκε ότι εντοπίστηκαν αποσπάσματα από το έργο του φιλοσόφου Φιλόδημου του Γαδαρέως, στο οποίο αναφέρονται η ακριβής θέση του τάφου του Πλάτωνα και πληροφορίες για το πώς πέρασε τις τελευταίες ώρες της ζωής του ο σπουδαίος μαθητής του Σωκράτη. Στο podcast δίνονται και επιπλέον δεδομένα για το περιεχόμενό του: περιγράφεται η γεύση της κάπαρης και γίνεται λόγος για κάποιον Ξενόφαντο, ο οποίος δεν αποκλείεται να ταυτίζεται με έναν διάσημο αυλητή, η ερμηνεία του οποίου ήταν τόσο υποβλητική που συγκινούσε βαθιά όσους τον άκουγαν και στους θαυμαστές του συγκαταλεγόταν και ο Αλέξανδρος.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ. Από τις πρώτες σημαντικές ανακαλύψεις στην ανάγνωση των παπύρων ήρθε με τη βοήθεια του ανθρώπινου βλέμματος. Ο φυσικός και ειδικός στα εφαρμοσμένα μαθηματικά Κάσεϊ Χάντμερ θεώρησε ότι αφού ο αλγόριθμος εκπαιδεύεται με βάση το ανθρώπινο οπτικό σύστημα, αν η μηχανή μπορεί να διακρίνει κάτι, μπορεί και ο άνθρωπος, αρκεί να κοιτάξει προσεκτικά. Αυτή ήταν η πρώτη κίνηση για να αντιμετωπιστεί μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες καθώς το μελάνι με το οποίο ήταν γραμμένα τα κείμενα δεν περιείχε σίδηρο, ώστε να διακρίνεται κατά τη σάρωση, αλλά αποτελούνταν από άνθρακα και νερό, με αποτέλεσμα να παραμένει αόρατο. Ετσι, εντοπίστηκαν στις αξονικές τομογραφίες, ορισμένα σημεία όπου υπήρχε μια ελάχιστη ρωγμή στον πάπυρο. Μελετώντας πιο προσεκτικά έγινε σαφές ότι σχηματιζόταν ένα γράμμα, το Σ. Με βάση αυτό οι επιστήμονες προσπάθησαν να βρουν τεχνικές απεικόνισης των σημείων που είχαν μελάνι και με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης εκπαίδευσαν τον αλγόριθμο να διακρίνει τα σημεία που είχαν μελάνι από τα κενά. Εως τώρα οι τρεις νικητές της «Βεζουβίου Πρόκλησης» – Λιουκ Φάριτορ, Γιούσεφ Νάντερ και Τζούλιαν Σίλιγκερ – έχουν διαβάσει περισσότερους από 2.000 χαρακτήρες από αυτόν τον πάπυρο και περισσότερο από το 5% του συνόλου του απανθρακωμένου υλικού.