Ο γάλλος γεωγράφος που αγάπησε τη Θεσσαλία

Γεωγράφος στην ψυχή του, o Michel Sivignon αφιέρωσε στην Ελλάδα όλη τη γνώση που απέκτησε από την καλύτερη γαλλική πανεπιστημιακή παράδοση. Διπλωματούχος γεωγραφίας το 1959, έκανε τη στρατιωτική θητεία του στην Αλγερία (1960-62), στα υψίπεδα του Δυτικού Οράν. Η εμπειρία τον σημάδεψε βαθιά, όπως τον Pierre Bourdieu στην Καβυλία και όλους τους νέους της εποχής. Βίωσε την αντίφαση ανάμεσα στον πόλεμο και την εμπειρία του αποικιοκρατούμενου πεδίου, ανάμεσα στη στρατιωτική υπηρεσία και την πεποίθηση ότι η ανεξαρτησία ήταν αναπόφευκτη. «Σε αυτή την παράξενη ατμόσφαιρα», γράφει, «παρέμεινα αμετακίνητα γεωγράφος». Θα παρομοιάσει αργότερα την επώδυνη επιστροφή των pieds noirs στη Γαλλία με τη μετακίνηση των μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα.

Το 1963 γίνεται αναπληρωτής καθηγητής στη Λυών. Ενδιαφέρεται για τη βαθιά αλληλεπίδραση ανάμεσα στον άνθρωπο και τον χώρο του, και ειδικότερα τον μεσογειακό χώρο – ανάμεσα στον άνθρωπο και το έδαφος που καταλαμβάνει και μεταμορφώνει σε τοπίο με τις δραστηριότητές του. Μαθαίνει ότι ο καθηγητής στην Τουλούζη Bernard Kayser, που μελετά τις εθνολογικές έρευνες για τους μεσογειακούς πληθυσμούς, έχει αποσπαστεί στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), που έχει μόλις ιδρυθεί και διευθύνεται από τον Ιωάννη Περιστιάνη, ο οποίος είχε ήδη προσλάβει τον Guy Burgel και τον Pierre-Yves Perroux· γράφει αμέσως στον Kayser, για να λάβει την απάντηση: «Ελάτε, υπάρχει τόση δoυλειά να γίνει!». Ο Kayser ετοίμαζε τότε τον μνημειωδη Οικονομικό και Κοινωνικό Ατλαντα της Ελλάδας (1964), μαζί με τους Kenneth Thompson, Βασίλη Κούκη και Roger Vaternelle. Το έργο αυτό θα αποτελέσει πρότυπο για τον άλλο Ατλαντα, που θα διευθύνει πλέον ο Sivignon μαζί με τους Θωμά Μαλούτα, Olivier Deslondes και Franck Auriac (Atlas de la Grèce, 2003).

Στα 1963-66 περνά τους τρεις θερινούς μήνες πλάι στον Kayser, ενώ το 1967 εγκαθίσταται στην Ελλάδα ως διευθυντής Ερευνών στο ΕΚΚΕ. Αναγκάζεται όμως να «επαναπατριστεί» το 1970, ύστερα από ένα σφοδρά κριτικό άρθρο στη «Le Monde» εναντίον της χούντας. Επιστρέφει κατά καιρούς στα 1971-73 για να πραγματοποιήσει έρευνες ενόψει της διδακτορικής διατριβής του. Το θέμα της προσδιορίζεται σταδιακά: «Από τη Θράκη ως την Ηπειρο, από τη Μακεδονία ως την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες, περιηγήθηκα το μεγαλύτερο τμήμα της ελληνικής επικράτειας για να επιλέξω τελικά τη Θεσσαλία». Η διατριβή του υποστηρίχθηκε το 1975 και μεταφράστηκε στα ελληνικά (Θεσσαλία: Γεωγραφική ανάλυση μιας ελληνικής περιφέρειας, ΜΙΑΤΕ, 1992). Πρόκειται για ένα έργο ανθρωπογεωγραφίας: «Το ουσιαστικό μέρος του έργου αυτού προέρχεται από τις προσωπικές μου έρευνες πεδίου σε πάνω από 150 οικισμούς κάθε μεγέθους, πεδινούς και ορεινούς, σε όλα τα σημαντικά εργοστάσια και εργαστήρια». Συνάντησε τους Σαρακατσάνους, αυτούς που μελετούσε τότε ο John Cambell (Honor, Family and Patronage, 1974). «Οταν δεν μπορούμε να γίνουμε ιστορικοί», γράφει, «έχουμε συχνά την τάση να μετατρεπόμαστε σε ανθρωπολόγους».

Η ιστορία απασχολεί σταθερά τους προβληματισμούς του: μελετά τη γεωγραφία πάντα με ιστορική προοπτική. Δεν τον ενδιαφέρει η αρχαιότητα. Αντίθετα, μελετά τη γένεση και ανάπτυξη του ελληνικού κράτους και, ως τα τελευταία χρόνια της ζωής του, τη χαρτογραφία της Ελλάδας από την Ανεξαρτησία ως τις μέρες μας. Προβληματίζεται για τους μεγάλους «προγόνους» και το έργο τους για την Ελλάδα: Vidal de la Blache, Jean Bruhnes, Jacques Ancel, Jules Sion. «Πώς ερμηνεύει μια κοινωνία, σήμερα και χτες, το φυσικό περιβάλλον που κατοικεί;» [«Cinquante ans de géographie de la Grèce, d’Elisée Reclus à Jules Sion (1883-1934)», στο Bulletin de Correspondance Hellénique, τ. 123/1999]. Πολλά άρθρα του συνδέουν τη χαρτογραφία με την ιστορία της Ελλάδας. Υπογραμμίζει τον ρόλο της γαλλικής επιστημονικής αποστολής στον Μοριά και της τοπογραφικής υπηρεσίας της, που διηύθυνε ο λοχαγός Pierre Eugène Peytier, στη δημιουργία, με βάση αίτημα του Καποδίστρια, των πρώτων χαρτών του μικροσκοπικού εδάφους που αναγνώρισαν στο νέο κράτος οι Μεγάλες Δυνάμεις («La nation, l’état, la carte. À la naissance de la Grèce moderne», Hérodote, 76/1995). Πιο πρόσφατα, ενδιαφέρθηκε για τα έργα του Ευάγγελου Λιβιεράτου, καθώς και για τους χάρτες του Αιγαίου του υπουργείου Εξωτερικών της Τουρκίας.

Τον ενδιαφέρει όμως και η ανθρωπολογία. Είχε αναλάβει με τον Roland Courtot τη ρουμπρίκα «Το σχέδιο των γεωγράφων» στον ιστότοπο Café géographe και δημοσιεύει πολλά άρθρα για τα σκίτσα πεδίου και τις ακουαρέλες τοπίων των γεωγράφων ή άλλων περιηγητών, μεταξύ άλλων και εκείνες του Peytier. Ανταλλάσσαμε απόψεις για τα έργα των Dupré, Blouet, Fauvel, Dodwell, Rottman, Köllnberger, Decamps, Stackelberg, Θεόφιλου και την παράξενη ιστορία της ρομαντικής Ελλάδας («Le dessin et l’aquarelle des géographes», Géographie, 1572/2019). Μοιραζόμασταν ένα κοινό πάθος για τον Boissonnat και τον σύντροφό του μουσικολόγο Baud Bovy.

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Nanterre από το 1994, επιβλέπει, μαζί με τον Guy Burgel, τις διατριβές πολλών φοιτητών, Ελλήνων και Γάλλων, συμβάλλοντας έτσι, για ακόμα μία φορά, στην ανάπτυξη της γεωγραφικής επιστήμης στην Ελλάδα: τη διατριβή του Olivier Deslondes για τους γουναράδες της Καστοριάς, της Joëlle Dallègre για τη Θράκη, της Ιφιγένειας Γκέσκου για τη Μαγνησία, του Δημήτρη Κατσαρού για την Ευρυτανία, του Παναγιώτη Τσακόπουλου για τις πόλεις της Πελοποννήσου. Διευθύνει το εργαστήριο γεωγραφίας της υπαίθρου, δουλεύει για το σύνολο των Βαλκανίων και δημοσιεύει το 2009 το έργο Les Balkans: une géopolitique de la violence (Τα Βαλκάνια, μια γεωπολιτική της βίας), που είναι ένας στοχασμός για τον πόλεμο στη Γιουγκολαβία και το ιστορικό του υπόβαθρο – τις επιπτώσεις της οθωμανικής κυριαρχίας επί των εθνοτήτων της περιοχής. Το 2020 διευθύνει με τον Jean Paul Charvet το συλλογικό έργο Géographie humaine, που εξετάζει τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης στην αναδιοργάνωση του χώρου, και ιδιαίτερα εκείνου της υπαίθρου.

Τα τελευταία 15 χρόνια o Michel Sivignon ζούσε τον περισσότερο χρόνο στο σπίτι του στον Κάλαμο, κοντά στην Αργαλαστή του Πηλίου, με την οικογένειά του, συνεχίζοντας ως το τέλος τις έρευνές του. Παρακολουθήσαμε μαζί με αγωνία την κρίση που πέρασε η χώρα. Οι απόψεις του έφεραν το σημάδι των δεσμεύσεων της νεότητάς του. Τροφοδοτούσα τις πολλαπλές παρεμβάσεις του, στο ραδιόφωνο ή στον Τύπο, με στατιστικές πληροφορίες για τις δραστηριότητες, τα εισοδήματα, το νόμισμα. Εκείνος έστρεφε το ενδιαφέρον μου στους τρόπους που η κρίση αποτυπωνόταν στον χώρο. Λυπόταν για τους ανθρώπους, και αν έκρινε αυστηρά τους ηγέτες, πρόλαβε πάντως να διαπιστώσει με χαρά την πρόσφατη ανόρθωση της χώρας.

Ο Vincent Gouzi είναι δρ Οικονομικής Ιστορίας. Για τη μετάφραση ευχαριστούμε την ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας Χριστίνα Αγριαντώνη