Η θρησκευτικότητα στη σύγχρονη τέχνη

Σε ένα έργο τέχνης δεν αρκεί μόνο να κοιτάζεις το έργο, αλλά θα πρέπει να φτάνεις κάτω από την επιφάνειά του για να ανακαλύψεις κρυμμένες σχέσεις  και για να αναζητήσεις την ύλη συναισθήματος. Στη σύγχρονη εποχή, με εικόνες αβεβαιότητας, σύγχυσης και πόνου (πόλεμοι, εκτοπισμοί, αδυναμία κοινωνικής συνύπαρξης, φιλονικίες κλπ), μπορεί ακόμη η καλλιτεχνική δημιουργία να  παραμένει  τόπος και τρόπος διερεύνησης, έκφρασης και μετουσίωσης του ανείπωτου; Ποια είναι η σχέση της σύγχρονης τέχνης με το στοιχείο της θρησκευτικότητας και της μεταφυσικής; Απαντούν στο ερώτημα των «Προσώπων» οι εικαστικοί: Αλέκος Κυραρίνης, Πέτρος Μώρης, Ηλίας Παπαηλιάκης

Πέτρος Μώρης

Τα όρια του ιερού και τα όρια της βίας

Από την απαρχή της πράξης εκείνης που ονομάστηκε τελικά «τέχνη», τα όριά της με αυτό που ονομάστηκε «ιερό» υπήρξαν δυσδιάκριτα. Ισως, η ύπαρξη του ενός να ήταν αδύνατη δίχως την ύπαρξη του άλλου. Οι ανθρώπινοι πολιτισμοί διαχειρίστηκαν μέσα από τη μεταφυσική σκέψη και τη θρησκευτική τελετουργία την αμηχανία και τον πόνο που προκαλεί ο χρόνος, η σκοτεινή καταγωγή της ύπαρξης, το άγνωστο του μέλλοντος και του θανάτου. Για αιώνες η τέχνη πραγματεύεται τους ίδιους αυτούς γρίφους και την ανησυχία που τους συνοδεύει, είτε ως ιστορικά συσχετιζόμενη με τους θρησκευτικούς θεσμούς είτε τελικά ως αυτονομημένος θεσμός η ίδια.

Οπως συμβαίνει με τις θρησκευτικές και μεταφυσικές παραδόσεις, η τέχνη λειτουργεί πάνω σε γραμμές ορίων. Ορια μεταξύ κατανοήσεων της ύπαρξης, όρια μεταξύ κόσμων. Παρόμοια όρια είναι αυτά που ορίζουν την ιδέα του ιερού. Η διάσχιση άλλων ορίων ορίζει την ιδέα της βίας. Μαζί με τους άλλους θεσμούς που διαχρονικά προσδιορίζουν τους πολιτισμούς, η τέχνη έχει συμμετάσχει και στη διάσχιση των ορίων που επιφέρει τις ανθρώπινες μορφές της βίας, τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς και την αδικία. Στις πιο ιδεατές όμως εκφάνσεις της, η τέχνη αφορά σε μια διαφορετική διάσχιση των έμφυτων και κατασκευασμένων ορίων μας, στη συμμετοχή σε μια άλλη, μη-καταστροφική βία. Αυτή είναι η βία των αέναων μεταμορφώσεων στην οποία συμμετέχει το υπόλοιπο, μη-ανθρωπογενές σύμπαν.

Με αυτή την έννοια της διάσχισης μεταξύ του ανθρώπινου και του μη, η τέχνη αποτελεί πνευματική πρακτική. Η πνευματικότητα αυτή δεν απαιτεί την ύπαρξη του μεταφυσικού, αλλά συνεχίζει να είναι άρρηκτα δεμένη με τα φαινόμενα του αισθητού που παράγουν τους κοινούς μας γρίφους. Ακούει αυτούς τους γρίφους και τους πραγματεύεται, σε μια απόπειρα γεφύρωσης της προσωπικής και κοινωνικής εμπειρίας. Μια απόπειρα να δοθεί μορφή σε εκείνο που διαφορετικά δεν μπορεί να ειπωθεί. Η ελπίδα είναι η τέχνη να επιμένει σε μια κριτική πλοήγηση σε έναν κόσμο όπου η διαφορά είναι τρόπος της ίδιας της ύπαρξης και όχι ο τρόπος της απόστασης και των διαχωρισμών που γεννά την κυριολεκτική, ανθρώπινη βία. Μια επιμονή για αυτό που ακόμα δεν έχει έρθει.

Αλέκος Κυραρίνης

Μπάλα στην αυλή της εκκλησίας του χωριού παίξαμε όλοι

Η αληθινή τέχνη αποτελεί μία έκφραση που απηχεί την κλίση μας προς το αιώνιο και όχι το χρόνιο. Σε αντίθετη περίπτωση έχει να κάνει με την εκτίμηση του κόσμου επίπεδα και πρόσκαιρα, θα έλεγα με ένα ενδιαφέρον δημοσιογραφικό. Οπως σε μία φωτογραφία μπορεί να αποδοθεί αναπάντεχα και άκαιρα η μορφή μας στιγμιοτυπικά, χωρίς να καταγράφεται η ζωντανή και ζώσα εικονογραφία μας χαρακτηριολογικά, έτσι και η τέχνη του καιρού μας, εντελώς άστοχα ενίοτε, περιλαμβάνει αξιώσεις που αφορούν το εφήμερο, το πρόσκαιρο.

Υπάρχει η ανάγκη και ευτυχώς σε κάποιες περιπτώσεις πραγματώνεται, ο κόσμος να αποτυπωθεί σε κάποια ολοκληρία. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο αν ο καλλιτέχνης στο βίωμα της ζωής (δηλαδή και της τέχνης) συμπεριλαμβάνει αυτό που θα ονόμαζα έσω φύση, ή αλλιώς μια καλά διδαγμένη φρόνηση – μια διδαγμένη ψυχή. Γίνεται αντιληπτό πως οι διαγενεακές αλληλεπιδράσεις αλλά και οι τρέχουσες φορτίσεις καλό είναι να συνυπάρξουν στη δημιουργία ενός υποδείγματος ευγενικού και φιλικού προς τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος με δίψα ζητά απαντήσεις. Η τέχνη ως κατόρθωμα νηφαλιότητας και ουδέποτε υποταγής σε μία απροσδιόριστη εξωστρέφεια ή στην αντίθετη περίπτωση εσωστρέφειας νοσηρά αυτοαναφορικής, ευτυχώς από κάποιους δημιουργούς καταλήγει σε ένα αποτέλεσμα πνευματικό, εν τέλει θρησκευτικό, γιατί συνυπολογίζεται στο ορατό και το αόρατο, στο εξωτερικό και το εσωτερικό, «υγιεινά» εξωτερικευμένο.

Μία σθεναρή τοποθέτηση καλλιτεχνικά πάντα προϋποθέτει έναν υψηλό βαθμό κατάθεσης λεπτότητας και χάρης, η οποία πηγάζει και ρέει ακατάπαυστα από το δίδαγμα μιας κληρονομημένης και σταθερά εντοπισμένης από παλαιά αδελφοσύνης. Σε αυτή την περίπτωση η υπολογισμένη, μα και η διεισδυτικά χαρισμένη, συμμετοχή σε αυτό που ονομάζουμε σύγχρονη κοινωνία εμπνέεται από το ασφαλές δίδαγμα της αγάπης. Είναι αναγκαίο συστατικό για κάθε δημιουργία ειδικότερα για την καλλιτεχνική και δεν νομίζω ότι έχει παύσει να υπάρχει.

Θεωρούμε πως ζούμε δύσκολες συγκυρίες για την ανθρωπότητα, με εχθρότητα και θυμό προς το ανοίκειο, με σκληρότητα και αδιαφορία και μίσος προς τον συνάνθρωπό μας, όμως την ελπίδα μας δεν τη χάνουμε. Την κρατάμε ζωντανή όταν στοχαζόμαστε πως για αιώνες αγαπήσαμε τον Θεό και ζωγραφίσαμε για Αυτόν και Τον υμνήσαμε και χρειάστηκε να τα «βρούμε» και μαζί Του. Είναι επιταγή προς τον άνθρωπο γιατί «γεωγραφείται» αυτό που λέμε ψυχή, καταλήγει ευθύβολα στις υπαρξιακές μας απολήξεις. Συνηθίζω να λέω και όχι καλολογικά ούτε στο πλαίσιο κάποιου είδους αισθηματολογίας πως μπορεί να μην μπήκαμε όλοι στην εκκλησία, όμως μπάλα στην αυλή της εκκλησίας στο χωριό μας παίξαμε όλοι. Κάτι παρόμοιο και μεταφυσικά απτό καταμαρτυρούν καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Και το μετουσιώνουν στην τέχνη τους.

Ηλίας Παπαηλιάκης

Η ιστορία μιας κλοπής

Η εικόνα της Σταύρωσης από τον Μητροπολιτικό Ναό του Ελκομένου Χριστού στη Μονεμβασιά, θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες και ωραιότερες της Παλαιολόγειας Αναγέννησης. Εχει μέγεθος 1,66 x 1,55 μ. Για τον Φώτη Κόντογλου είναι η σπουδαιότερη Σταύρωση σε φορητή εικόνα. Η Κ. Διαμαντή αναφέρει πως η εικόνα αποτελεί ώριμο παράδειγμα υστεροβυζαντινής ζωγραφικής, πρόκειται για έργο κλασικού χαρακτήρα.

Σήμερα η εικόνα είναι κλεισμένη σε μαύρο κουτί με διπλό τζάμι. Ειδικό σύστημα εποπτείας με κάμερες σαρώνει την εικόνα κάθε δύο δευτερόλεπτα, ώστε να μην μπορεί να αντικατασταθεί με αντίγραφο. Ο λόγος των αυστηρών μέτρων ασφαλείας οφείλεται στην κλοπή της εικόνας στα τέλη της δεκαετίας του ’70. Δράστης ήταν ο Δανιήλ Πασάς, ένας 47χρονος απόστρατος υπολοχαγός, ο οποίος το 1962 είχε κατηγορηθεί για «συνωμοσία κατά του πολιτεύματος» και εκδιώχθηκε από τις Ενοπλες Δυνάμεις. Αργότερα φυλακίστηκε στον Κορυδαλλό για υπόθεση υπεξαιρέσεων και εκεί γνωρίστηκε με τον 37χρονο αρχαιοκάπηλο Μοιραράκη, ο οποίος του πρότεινε να κλέψει την εικόνα του Ελκομένου Χριστού, η αξία της οποίας υπολογιζόταν τότε σε 100.000.000 δραχμές.

Μετά την αποφυλάκιση του, ο απόστρατος μεταμφιέστηκε σε ιερέα και ταξίδεψε στη Μονεμβασιά. Το βράδυ της 10ης Ιανουαρίου του 1979 μπήκε στην εκκλησία και έκλεψε συνολικά 35 εικόνες, ανάμεσά τους και την εικόνα του Ελκομένου Χριστού, την οποία έκοψε σε τρία κομμάτια.

Αμέσως μετά, φόρεσε τη στολή του στρατιωτικού για να αποφύγει τυχόν ελέγχους στον δρόμο και επέστρεψε στην Αθήνα. Μετέφερε τα κλοπιμαία σε δύο διαμερίσματα στου Γκύζη. Λίγες ημέρες αργότερα, ξεκίνησε να αναζητά αγοραστές από την Ελλάδα και το εξωτερικό, αλλά οι κινήσεις του έγιναν αντιληπτές από αξιωματικούς της Ασφάλειας Αθηνών.

Η αστυνομία χρησιμοποίησε έναν Γερμανό, ο οποίος υποδύθηκε τον επιχειρηματία που ενδιαφερόταν για την αγορά των εικόνων. Αφού κανόνισαν συνάντηση στη Λούτσα, συμφώνησαν την πώληση της εικόνας του Ελκομένου έναντι 50 εκατομμυρίων δραχμών.

Στη συνέχεια, συμφώνησαν ότι θα έπαιρνε τα χρήματα, μόνο αν ο αγοραστής έβλεπε από κοντά τις εικόνες. Το επόμενο ραντεβού κλείστηκε στο Κολωνάκι αλλά αντί για τον Γερμανό, ο Πασάς συναντήθηκε με τους αστυνομικούς της Γενικής Ασφάλειας, οι οποίοι τον συνέλαβαν και τον οδήγησαν στο αστυνομικό τμήμα. Λίγες ημέρες αργότερα, βρήκαν το διαμέρισμα όπου έκρυβε τις εικόνες.

Συνοψίζοντας, η εικόνα του Ελκομένου Χριστού ζωγραφίστηκε, θεώθηκε, κλάπηκε, διαμελίστηκε και σήμερα βρίσκεται μέσα σε γυάλινο χρονοντούλαπο. Η σύγχρονη τέχνη αποστρέφεται το ερώτημα αν υπάρχει Θεός. Ο Ελκόμενος Χριστός σκύβει το κεφάλι Του με άφατη θλίψη.