Το νέο μέσο της πολιτικής επικοινωνίας

Το TikTok είναι αναμφίβολα στις μέρες μας το πιο δημοφιλές μέσο κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ), ιδίως μεταξύ των νεαρών ατόμων 16-24 ετών. Αρχικά γεννήθηκε ως ψηφιακή εφαρμογή ψυχαγωγίας ανάμεσα στους νέους, αλλά πλέον αποτελεί έναν νέο γόνιμο χώρο για την πολιτική επικοινωνία (κι όχι μόνον). Με την έκρηξη της δημοτικότητάς του, η πλατφόρμα έχει κατά κάποιο τρόπο μεταλλαχθεί από ένα μέρος για αστεία, φάρσες και προσκλήσεις χορού σε ένα περιβάλλον όπου οι νέοι συσπειρώνονται γύρω από κοινωνικά ζητήματα, ενώ μερικές φορές μπορεί  να αποτελέσει πηγή πολιτικής πόλωσης και ρητορικής μίσους.

Από την άλλη πλευρά, τα κόμματα και οι πολιτικοί πρέπει διαρκώς να αντιδρούν σε κάθε μεταβολή της ροής των πληροφοριών, η οποία επηρεάζεται από τη χρήση των νέων τεχνολογιών. Μπορεί η τηλεόραση να επηρέασε έντονα τον τρόπο επικοινωνίας των πολιτών με τους ηγέτες τους, αλλά το ίδιο κάνουν τα ΜΚΔ, ιδίως όταν σε αυτά συγκεντρώνεται το νεανικό κοινό. Αλλωστε, το κάθε νέο κυρίαρχο μέσο μιμείται και υποκαθιστά ή συμπληρώνει το προηγούμενο. Ομως, η θεματική ανάπτυξη των ΜΚΔ, μείωσε σε σημαντικό βαθμό τον έλεγχο των κομμάτων στη δημόσια επικοινωνία, με αποτέλεσμα τα πολιτικά κόμματα να καθίστανται ακόμη περισσότερο προσωποπαγή παρά ιδεολογικά. Το είδαμε στις πρόσφατες εθνικές εκλογές, όπου στην ουσία σημείο αναφοράς ήταν ο ηγέτης, το είδαμε στις εκλογές του ΣΥΡΙΖΑ, όπου στην πράξη παρακάμφθηκε όλο το κομματικό σύστημα.

Καθώς το TikTok είναι πλέον από τα ανερχόμενα και πλέον δυναμικά ΜΚΔ κι οι νέοι στρέφονται σε αυτό, δεν είναι παράδοξο να καταγράφει κανείς όλο και περισσότερους πολιτικούς να έχουν ανοίξει ή να ανοίγουν λογαριασμούς στο TikTok. Με λίγες όμως εξαιρέσεις δεν φαίνεται να αξιοποιούνται πλήρως οι δυνατότητες της πλατφόρμας, καθώς ενισχύεται ένα επικοινωνιακό μοντέλο από πάνω προς τα κάτω χωρίς σχεδόν καθόλου διαβουλευτικές ή συμμετοχικές προθέσεις. Τα πολιτικά θέματα σχεδόν απουσιάζουν, καθώς η πλατφόρμα χρησιμοποιείται κυρίως για την προβολή της προσωπικής τους ζωής και την ενίσχυση της πολιτικής τους προσωπικότητας.

Τι είναι αυτό που μένει τελικά; Ο πολιτικός στην προσπάθειά του να προσεταιριστεί ένα μάλλον αδιάφορο για τα συμβατικά πολιτικά δρώμενα κοινό μέσα από ένα μάλλον πολιτικά αδιάφορο μέσο αναλαμβάνει, σκόπιμα ή όχι δεν έχει σημασία, τον ρόλο του ψυχαγωγού. Ετσι βλέπουμε απίστευτες, δήθεν οικειότητες, επαγγελματικώς σκηνοθετημένες, που στην πράξη ενισχύουν τη σύγκλιση της πολιτικής με την ψυχαγωγία (politainment), όπως είχε εμφανιστεί από την εποχή της κυριαρχίας της ιδιωτικής τηλεόρασης.

Ετσι εάν οι πολιτικοί παλαιότερα «τιτίβιζαν», σήμερα με το TikTok σκηνοθετούν τον ρόλο της «εξ αποστάσεως» οικειότητας. Δυστυχώς, επικεντρώνονται στην εν δυνάμει επικοινωνιακά και ψηφοθηρικά αποτελεσματική πλευρά της πλατφόρμας παρά στη χρήση της ως εργαλείο άμεσης επικοινωνίας με το εκλογικό σώμα. Αν και τα ΜΚΔ, όπως το TikTok, βοήθησαν νέους ή λιγότερο προβεβλημένους πολιτικούς να βρεθούν στο προσκήνιο ή ακόμη και να παρακάμψουν κομματικά συστήματα και συνιστώσες, η απαξίωση των πολιτικών κομμάτων, ιδίως στο επίπεδο του ψυχολογικού δεσμού με τους ψηφοφόρους, και η σταδιακή αποδυνάμωση των ιδεολογιών, ενισχύονται παρά μειώνονται.

Ομως, οι πολίτες είναι πλέον έμπειροι χρήστες των ΜΚΔ και διαθέτουν γνώση και κρίση. Μπορεί να προτιμούν μια καλά σκηνοθετημένη «ανάρτηση» ή post ή reel, αλλά δεν σημαίνει ότι δεν το αξιολογούν. Αντί να τους κοροϊδεύουν προτιμούν να ψυχαγωγηθούν, να γοητευτούν ή και να γελάσουν. Αλλωστε, η εξουσία που προκύπτει από τον αποδοτικό χειρισμό των μέσων επικοινωνίας ήταν κι είναι πάντα εφήμερη.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών