Πρότυπο καλλιτεχνικού ήθους και ύφους

Με τον αείμνηστο, τόσο πρόσφατα, μακαρίτη και εκλεκτό, καρδιακό φίλο Γιάννη Φέρτη ήμασταν σχεδόν συνομήλικοι. Επτά μήνες διαφορά, Σεπτέμβριο του 1937 εγώ, Απρίλιο του 1938 εκείνος. Σχεδόν κοινές πορείες – εγώ εισήλθα τον Σεπτέμβριο του 1957 στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών, με δασκάλους τον Δημήτρη Ροντήρη και τον μέγα ιστορικό του θεάτρου Γιάννη Σιδέρη, ο Γιάννης ετοιμαζόταν κι εκείνος να ακολουθήσει τον δρόμο του θεάτρου, έδωσε εξετάσεις και έγινε δεκτός στο «αντίπαλον δέος», στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης του Κάρολου Κουν. Από εκείνη την εποχή πορευόμαστε σχεδόν παράλληλα με τον Γιάννη Φέρτη, έχοντας κοινό δάσκαλο τον Σιδέρη, που δίδασκε και στις δύο σχολές.

Ετσι ξεκίνησε ο Γιάννης την έξοχη θεατρική του πορεία, μια πορεία μοναδική, κυρίως στην ποιότητα δραματολογίου. Πείστηκε από την αρχή πως για να εισχωρήσει σε έναν θεατρικό χαρακτήρα πρέπει να είναι πλούσιος σε συναισθήματα, συχνά διαφορετικά και συγκρουόμενα, ευρείας κλίμακας. Η σπουδή του Φέρτη στη Σχολή του Κουν δεν ολοκληρώθηκε τυπικά. Ο μεγάλος Δάσκαλος διείδε το τάλαντο του νέου σπουδαστή, εξάλλου ο Κουν, κι ο ίδιος αυτοδίδακτος χωρίς δασκάλους πίσω του, τον προώθησε πρωτοετή ακόμα σπουδαστή στη σκηνή, δίπλα σε θηρία της δικής του σχολής. Ο Φέρτης πρωτοεμφανίστηκε ως ηθοποιός στη σκηνή με πρωταγωνιστικό ρόλο. Ηταν η τόλμη και η αρετή του Κουν, και βέβαια ο τρόπος που ο άξιος και μεγάλος εκείνος Δάσκαλος έπλαθε, κυρίως σε παρθένους υποκριτές, το ζυμάρι του υποκριτικού άρτου. Ο πρώτος ρόλος που ερμήνευσε ο Φέρτης στο ιστορικό Υπόγειο ήταν στο έξοχο δράμα του Ιάκωβου Καμπανέλλη «Η ηλικία της νύχτας» (1958). Ο Φέρτης, με την πρώτη του εμφάνιση στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης, έπεισε, χωρίς καμιά αμφισβήτηση, για  το πηγαίο ταλέντο του. Χρόνια πολλά φίλος στενός, μου είχε ομολογήσει πως έδωσε εξετάσεις, αλλά ουσιαστικά μην πιστεύοντας στα όποια θεατρικά του προσόντα. Εφτασε στη σκηνή του Υπογείου τελείως ανίδεος για την ιστορία και του παγκόσμιου και του αρχαίου και του νεοελληνικού θεάτρου. Θυμάμαι τον δάσκαλό μου Γιάννη Σιδέρη να μου εξομολογείται, βλέποντας μαζί μια παράσταση του Κουν με πρωταγωνιστή τον Φέρτη, και αργότερα στην έξοχη πορεία του, πως ο Φέρτης εισήλθε στη θεατρική τέχνη τελείως αγνός, χωρίς ιστορία επιρροών, χωρίς ιστορικές γνώσεις, χωρίς ιδέα για τις υποκριτικές σχολές, χωρίς ιδέα για την τεχνική του κύματος της φωνής, χωρίς κανόνα, ίχνος υποχρέωσης σε κάποιον δάσκαλο να λογοδοτήσει, αλλά και να συμβουλευτεί. Ο Φέρτης, λοιπόν, ήταν το τυπικό δείγμα της παιδαγωγικής δασκάλου. Ενα άγραφο χαρτί, ένα διαθέσιμο σήμα, μια ακαλλιέργητη φωνή που γινόταν πηγή αυθεντικών συναισθημάτων και εσωτερικών, σχεδόν πρωτόγονων, αλλά αισθητικά αγνών προθέσεων.

Ξεκίνησε μια θεατρική πορεία εξαίσια και σπάνια, πρωτόφαντη στην ελληνική θεατρική ιστορία. Η δεύτερη μεγάλη και θριαμβευτική ερμηνεία του Φέρτη ήταν στον ρόλο του Τσανς Γουέιν στο «Γλυκό πουλί της νιότης» (1960) του Τενεσί Ουίλιαμς, με σκηνοθέτη πάντα τον Κουν, και δίπλα στην εκρηκτική Αλεξάνδρα ντε Λάγκο της Μελίνας Μερκούρη. Το 1980 ξαναερμήνευσε τον ρόλο του Τσανς στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ, πάντα δίπλα στη Μελίνα, αλλά αυτή τη φορά με σκηνοθέτη τον Ζυλ Ντασσέν. Για όσους ενδιαφέρονται για το τι σημαίνει υποκριτική σχολή, δεν έχουν παρά να συγκρίνουν τις δύο διαφορετικές προσεγγίσεις, αλλά κυρίως τον τρόπο που ο Φέρτης ακολούθησε τις δύο διαφορετικές μεθόδους, θα έλεγα σχολές, υποκριτικής και κατόρθωσε να θριαμβεύσει και στις δύο προσεγγίσεις, διότι ήταν ένας ηθοποιός χωρίς μανιέρα, χωρίς έτοιμες λύσεις και ξεχωριστούς αισθητισμούς. Η κινηματογραφική γραφή του Ντασσέν σε σχέση με την αισθηματική του Κουν έδωσαν δύο τελείως διαφορετικά τοπία αισθητικής και ηθικής των θεσμών.

Αυτό φάνηκε για το ενημερωμένο κοινό με τον τρόπο που ο Φέρτης συμπρωταγωνίστησε με την Ελλη Λαμπέτη στη «Μικρή μας πόλη» του Ουάιλντερ (1964).

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, με τη σύντροφό του πλέον και στη ζωή Ξένια Καλογεροπούλου, συγκροτούν θίασο στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ και παρουσιάζουν ρεπερτόριο επιχορηγούμενου θεάτρου, σπάνιο για τα ήθη της θεατρικής μας αγοράς: «Επιθεωρητής» του Γκόγκολ, «Βρυκόλακες» του Ιψεν (χωρίς την Καλογεροπούλου, αλλά με Κυρία Αλβινγκ τη Δέσποινα Μπεμπεδέλη και σκηνοθέτη τον Σταμάτη Φασουλή), έργα του Μπρεχτ ή του Σέρμαν (το σημαντικό «Μπεντ», με συμπρωταγωνιστή τον Πέτρο Φυσσούν).  Συνεργάζονται με τον θίασο του Νίκου Κούρκουλου στο Θέατρο ΚΑΠΠΑ και με μια λαμπερή διανομή (Φέρτης, Καλογεροπούλου, Κούρκουλος, Γαληνέα και Αλεξανδράκης) ανεβάζουν τον «Γλάρο» του Τσέχοφ. Στο ίδιο έργο αργότερα, στο θίασο της Κάτιας Δανδουλάκη στο Θέατρο ΔΙΟΝΥΣΙΑ, θα παίξει τον ρόλο του Τριγκόριν. Είναι ίσως ο μοναδικός έλληνας ηθοποιός που έχει πρωταγωνιστήσει και στα τέσσερα μεγάλα έργα του ρώσου δραματουργού («Γλάρο», «Τρεις Αδελφές», «Βυσσινόκηπο» – όλα με τον θίασο της Δανδουλάκη – και τα τελευταία χρόνια στον «Θείο Βάνια», στο Θέατρο ΧΟΡΝ, με συμπρωταγωνιστές τον Στέλιο Μάινα, τον Γιάννη Βόγλη, τη Μαρίνα Ψάλτη).

Για όσους κατανοούν τη δραματουργική παράδοση των εθνών αντιλαμβάνονται τι εφόδια χρειάζεται να προσεγγίσει ένας ηθοποιός σε μια μικρή χρονική περίοδο τον Γκόγκολ και τους «Βρυκόλακες» ή τους «Δανειστές» του Στρίντμπεργκ. Και ο Φέρτης, με τη γνωστή του άνεση, με μια (επιτρέψτε μου την έκφραση) αφέλεια, με μια απλότητα χωρίς υποκριτικές φιοριτούρες, κατόρθωσε να προσεγγίσει διαφορετικές υποκριτικές ηθικές με μιαν απλή ανάσα.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, με συμπρωταγωνίστρια τη Μιμή Ντενίση και τον προσωπικό τους θίασο στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ, ανεβάζουν σημαντικές παραστάσεις – «Αμαντέους» του Σάφερ, «Οργισμένα νιάτα» του Οσμπορν, «Επικίνδυνες σχέσεις» του Λακλό. Από το 1990 αρχίζει η γόνιμη και ιδιαίτερα δημιουργική συνεργασία του με τον Σπύρο Ευαγγελάτο και το ΑΜΦΙ-ΘΕΑΤΡΟ. Ο μεγάλος εκείνος θεατράνθρωπος, με τη σπάνια φιλολογική και λογοτεχνική περιουσία, μέσα σε λίγο μόλις χρόνο προσέγγισε, με πρωταγωνιστή τον Φέρτη, μεταξύ πολλών άλλων σπουδαίων ερμηνευτών, και φυσικά πάντα δίπλα στην Λήδα Τασοπούλου, τον «Βόυτσεκ» του Μπύχνερ, την «Ορέστεια» του Αισχύλου (1990), την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (1991), τον «Αμλετ» του Σαίξπηρ (1991-92 και για δύο χρονιές), τις «Βάκχες» του Ευριπίδη (1993), τον «Φάουστ» του Γκαίτε (2000). Πρέπει να ομολογήσει κανείς πως τέτοιο ρεπερτόριο, με τόσο εύρος θεατρικής ιστορίας, μόνο ευρωπαϊκά κρατικά θέατρα τολμούν.

Αν πληροφορούσατε έναν ευρωπαίο ηθοποιό, σκηνοθέτη, θεατρολόγο και του αναφέρατε πως ένας θίασος και ένας ηθοποιός έπαιξε, και μάλιστα έξοχα, τόσο διαφορετικά αισθητικά και ιδεολογικά κείμενα, δεν θα σας πίστευε. Τώρα υποκριτικά, φωνητικά και λογοτεχνικά εφόδια πρέπει να διαθέτει ένας ηθοποιός για να παίξει και τόσο λίγο διάστημα όλους τους παραπάνω συγκλονιστικούς ρόλους.

Ο Φέρτης έδειξε πως ήταν δεξιοτέχνης και στο μπουλβάρ. Και ήταν έξοχη και η συνεργασία του με τις δύο μεγάλες θεατρίνες, την Καρέζη και τη Βουγιουκλάκη, που είχαν θριαμβεύσει στο είδος. Σπεύδω να πω πως το μπουλβάρ είναι η πεμπτουσία της θεατρικότητας και χρειάζεται μαέστρους να το προσεγγίσουν, χωρίς να το προσβάλουν. Η Επιθεώρηση, μια ελληνική έξοχη δραματολογική και σκηνική πρωτοτυπία, χρειάζεται ειδικά ταλέντα με εξαιρετική κίνηση και ρυθμό. Ο Φέρτης συνεργάστηκε με τα σημαντικά ταλέντα της «Ελεύθερης Σκηνής» σε επιθεωρήσεις και στην προσπάθειά τους να ανανεώσουν αυτό το έξοχο θεατρικό ιδίωμα.

Ο Γιάννης Φέρτης είχε την ευκαιρία να ερμηνεύσει ρόλους και στον κινηματογράφο, και αργότερα και στην τηλεόραση, αλλά θα μείνω ιδιαιτέρως στις αριστουργηματικές λύσεις που έδωσε για την οθόνη ο Μιχάλης Κακογιάννης με την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη (ο Φέρτης – Ορέστης δίπλα στην Ειρήνη Παπά, τον Μάνο Κατράκη και την Αλέκα Κατσέλη) και στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδη» (Αχιλλέας, πλάι στην Παπά και πάλι και στον Κώστα Καζάκο). Ο Φέρτης μετέφερε στο πανί το ήθος του, την ακρίβειά του, τη λιτότητα των μέσων του, την οικειότητα της αφήγησης χωρίς να προδώσει το ήθος και το μέγεθος του τραγικού ύφους και ήθους.

Θα μου λείψει ο Γιάννης για την απλότητα των σχέσεων, το γέλιο του, την προσήνειά του, το αστείρευτο χιούμορ του, τη χαρά της διασκέδασης, την πραότητά του, τη γλυκύτητά του και την εκλεκτή φιλία του.